Skip to ContentSkip to Navigation
OnderwijsStudievoorlichtingMeer keuzeactiviteitenScholierenacademieProfielwerkstukAlfasteunpuntCKV/Kunst

Kunst als machtsmiddel: Pauselijke propaganda

Ben jij wel eens in Rome geweest? Dan is de kans groot dat je ook naar het Vaticaan bent geweest en daar het Vaticaans paleis en de Sixtijnse Kapel hebt gezien. Wanneer je daar rondloopt, kun je genieten van de mooie muur- en plafondschilderingen, je verbaasd voelen over alle pracht en praal en waardering hebben voor hoe moeilijk het is om zulke kunstwerken te maken. Heb je er echter wel eens bij nagedacht dat deze schilderingen niet alleen maar bedoeld waren om een vertrek mooier te maken, maar ook als politiek machtsmiddel? Net zoals politici tegenwoordig propaganda gebruiken tijdens de verkiezingen, hebben pausen daar aan het einde van de middeleeuwen ook gebruik van gemaakt. Hoe hebben pausen gebruik gemaakt van schilderingen om hun ideeën over te brengen? Aan wie waren die boodschappen gericht? Welke schilders werden daarvoor gebruikt? En is er een verschil met de manier waarop er tegenwoordig gebruik gemaakt wordt van propaganda? Allemaal vragen die jij kunt behandelen in je profielwerkstuk!

Keizer Frederik Barbarossa vraagt vergiffenis aan Paus Alexander III
Keizer Frederik Barbarossa vraagt vergiffenis aan Paus Alexander III

Tijdsschets

Waarom maakten pausen gebruik van propaganda? Daarvoor moeten we een paar honderd jaar terug in de tijd. Eeuwenlang was de pauselijke macht onaantastbaar geweest, maar in de 15de en de 16de eeuw kwam het gezag van de paus onder vuur te liggen. Vooral in de 15de eeuw kwam van twee kanten kritiek: vanuit de theologische hoek en vanuit de historische hoek. Vanuit de theologische hoek werd door Luther, Calvijn en anderen gezegd dat Christus het gezag aan de gelovigen heeft gegeven en niet aan de paus, zoals de eeuwen daarvoor werd gesteld. Dit zou betekenen dat de paus niet zoveel macht zou moeten hebben. Welke kritiek werd er specifiek geleverd door deze theologen? En hoe reageerden de pausen daarop?

Ook vanuit historische hoek werd getwijfeld aan de macht van de paus. Tekstcritici, waaronder Erasmus, bewezen dat kerkelijke teksten niet altijd juist waren vertaald of geïnterpreteerd. Sommige teksten bleken zelfs vals, zoals een Latijnse oorkonde uit de achtste eeuw met de titel Donatio Constantini (Schenking van Constantijn). Wat waren de gevolgen van deze tekstkritiek? En hoe wilden de pausen gebruik maken van propaganda om zichzelf weer op de kaart te zetten als hoogste gezag? Je kunt een tekst als de Donatio Constantini centraal zetten en kijken hoe er door pausen gebruik is gemaakt van deze tekst, welke kritiek er op de tekst is geleverd en hoe daar weer op gereageerd is door pausen.

Schilderingen

Tegenwoordig gebruiken machtshebbers zoals politici middelen als het internet, kranten, televisie en radio om hun ideeën te verkondigen. Vroeger moest men gebruik maken van andere middelen, zoals schilderingen. Pausen zetten zichzelf in schilderingen neer als het onmiskenbare hoofd van de kerk om ontzag in te boezemen bij diegenen die de schilderingen aanschouwden. De bezoekers van de paus hadden vaak niet de middelen om te zien of datgene wat afgebeeld was ook echt waar was. Schilderingen waarin de paus en zijn voorgangers hun macht lieten gelden over wereldlijke machthebbers werden in wachtruimtes van de pauselijke paleizen gemaakt. Zo heeft paus Pius IV een schildering laten maken door Giuseppe Porta Salviati in de koninklijke ontvangstzaal (Sala Regia) waarbij keizer Frederik Barbarossa vergiffenis vraagt aan Paus Alexander III. Waarom werden deze hoofdpersonen gekozen? Welke boodschap wilde Pius IV uitzenden? Op welke ontwikkelingen was dit een reactie?

Voor je profielwerkstuk kan je Pius IV of een andere paus als uitgangspunt nemen. Elke paus had zijn eigen specifieke problemen en ook zijn eigen favoriete schilders. Wat voor problemen ervaarden zij en hoe reageerden ze daarop? Ook de gekozen schilders zijn interessant. Door bekende schilders en kunstenaars te vragen om mee te helpen aan zulke schilderingen, werd de propaganda versterkt. Welke kunstenaars werden gebruikt? En waarom? Welke positie had de kunstenaar hierbij? Hadden ze veel vrijheid of werd er verteld wat ze moesten schilderen?

Boek 'The Power and the Glorification'
Boek 'The Power and the Glorification'

Zalen

Binnen een bepaalde zaal kunnen er schilderingen zijn die in opdracht van verschillende pausen geschilderd zijn. Binnen de al genoemde Sala Regia zijn er schilderingen die onder Pius IV, Pius V en Gregorius XIII geschilderd zijn. Is er verschil te zien tussen deze schilderingen? Of een verhaal dat doorloopt langs alle schilderingen? Andere voorbeelden van zalen of ruimtes die je kunt bestuderen zijn de Sixtijnse Kapel, de zaal van Constantijn in het Vaticaans paleis of schilderingen in de Engelenburcht (Castel Sant’Angelo).

Een wetenschapper die veel geschreven heeft over deze tijdsperiode en de manier waarop schilderingen gebruikt werden is dr. Jan de Jong, ook verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen. In zijn boek 'The Power and the Glorification' legt hij verbanden tussen schilderingen en hun doel. Een mooi beginpunt van je onderzoek.

Poster Obama
Poster Obama

Kunst als machtsmiddel door de tijd heen

Het gebruiken van kunst als politiek en/of machtsmiddel is niet voorbehouden aan pausen. Wanneer je veel macht heb, dan wil je dat graag uitdragen en welke manier is daar nou beter voor dan kunst? Een mooi gebouw, beeldhouwwerken, schilderingen, het zijn allemaal manieren om te laten zien dat je geld en macht hebt. Hiermee kan je je eigen macht legitimeren (zoals bij de pausen), maar ook anderen intimideren, een hiërarchie laten zien, concurreren met anderen of een combinatie van het voorstaande. Daarnaast is kunst ook een manier om een al bestaand machtsbolwerk aan te vallen. Denk hierbij aan bijvoorbeeld het feminisme in de jaren ’70. Zelfs in de laatste 10 jaar kan je nog zien dat kunst als propaganda middel wordt gebruikt, zoals de poster van Obama laat zien. Wat vind jij een interessante tijdsperiode? Heb jij wel eens nagedacht over kunst als machtsmiddel? Je kunt met dit onderwerp alle kanten op!

Vragen of interesse?

Heb je nog vragen over hoe je dit onderwerp nu precies voor je profielwerkstuk kunt gebruiken, of heb je een andere vraag? Mail dan naar: alfasteunpunt@rug.nl

Vind je dit een leuk onderwerp, dan is de studie Kunstgeschiedenis of Theologie of Religiewetenschap misschien wel wat voor jou!

Laatst gewijzigd:07 augustus 2017 13:46