Skip to ContentSkip to Navigation
Over onsNieuws en agendaVideo's van de RUGAdams AppelArchief

07. Slaap

Adams Appel 4 juni 2009

Samenvatting

Wat gebeurt er als we slapen?

Wat gebeurt er ’s nacht als we slapen allenmaal zonder dat we ons daar bewust van zijn? Het is onrustig op straat. Ons lichaam loopt een uitgebreid herstelprogramma af en in de hemel beijveren de heiligen zich voor onze genezing. Chronobiologe prof.dr. Martha Merrow legt uit dat organismen alles op hun tijd doen, dus ook slapen. Criminoloog dr. Jan Nijboer vertelt over geweld in het uitgaansleven. Medieaeviste prof.dr. Catrien Santing bezoekt nachtelijke geneesheren.

Inhoudsopgave

Slaap levend wezentje slaap
Als wij slapen...
Slapen als geneesmiddel
De wetenschappers in deze Adams Appel
Andere aspecten van slaap


Slaap levend wezentje slaap

neurospora
Neurospora maakt sporen in een zichtbaar ritme.

Hoogstwaarschijnlijk hebben alle organismen op aarde een biologische klok. Dus ook planten, schimmels en bacteriën.
De aarde draait in 24 uur om de zon, dit levert binnen die 24 uur op dezelfde plek verschillende omstandigheden. In de woestijn is het stikheet overdag en kan het ’s nachts vriezen. Vrijwel overal is het overdag licht en ’s nachts donker. Deze wisselende omstandigheden maken het voor alle organismen op aarde evolutionair gezien voordelig om zich aan te passen aan deze cyclus. Nog beter is als ze het ritme kunnen voorspellen.
Het is natuurlijk makkelijk te zeggen dat we naar bed gaan omdat het donker wordt. Het grappige van de circadiane (ongeveer een dag) klok is dat zelfs als mensen in grotten worden opgesloten waar geen ritme is van buitenaf, ze nog steeds een cyclus hebben van bijna een dag.
Voor schimmels geldt precies hetzelfde. Zelfs zonder dag nacht ritme hebben ze een intern ritme. Aan de RUG wordt onderzoek gedaan naar Neurospora crassa. Deze schimmel vormt onder natuurlijke omstandigheden elke vierentwintig uur sporen. Zo plant hij zich voort. In het laboratorium en zonder signalen van buitenaf vormt de schimmel elke 22 uur een bepaalde tijd actief en vormt hij sporen. Dat is nog steeds een ritme van bijna een dag, een circadiaan ritme. Door bepaalde genen uit te schakelen kunnen onderzoekers het ritme van de Neurospora volledig verstoren.
Deze genen komen ook voor bij gist, ook een schimmel waarnaar onderzoek wordt gedaan aan de RUG. Ook gisten hebben een cyclus die door blijft lopen als alle signalen van buitenaf worden geblokkeerd.
Door onderzoek te doen naar de genen van deze modelorganismen krijgen onderzoekers aan de RUG steeds meer inzicht in de biologische klok van mensen. Wij lijken namelijk wat genen betreft verdacht veel op schimmels.

Meer informatie

The clock in the cell: entrainment of the circadian clock in Neurospora crassa


Als wij slapen

luistercamera
Een luistercamera

Er gebeurt heel veel als we slapen want terwijl het grootste deel van de bevolking ergens in dromenland is, wordt een ander deel juist actief. Niet alleen studenten en jongeren die gaan stappen, komen uit hun holen, ook criminelen doen hun werk liever ’s nachts.
Terwijl de gewone man ligt te slapen, houden politieagenten al die nachtelijke activiteit scherp in de gaten. Dat doen ze door te surveilleren en met hulp van vernuftige uitvindingen van wetenschappers aan de RUG.
De afdeling kunstmatige intelligentie heeft bijvoorbeeld software ontwikkeld die agressieve geluiden kan herkennen. Microfoons met deze software zijn aan camera’s in de stad gekoppeld. Agenten die deze beelden in de gaten houden, worden door de software gewaarschuwd als ergens agressieve geluiden vandaan komen. Zo kunnen ze snel en vooral ook effectief ingrijpen.
Ook wordt er aan de RUG onderzoek gedaan naar wat nou criminaliteit veroorzaakt of juist voorkomt. In vuile donkere steegjes vindt meer criminaliteit plaats. Kom dat nou omdat de steegjes vuil en donker zijn of zijn de steegjes vuil en donker omdat er veel criminelen zitten? Het schijnt zo te zijn dat vuile steegjes crimineel gedrag opwekkend zijn.
Dat blijkt uit experimenten uitgevoerd door drs. Kees Keizer, prof. dr. Siegwart Lindenberg en dr. Linda Steg, allen verbonden aan de faculteit Gedrags- en Maatschappijwetenschappen.  In een eerste experiment werd een situatie waarin een muur in een steeg met graffiti beschilderd was, vergeleken met de situatie waarin de muur netjes schoon was. In beide gevallen hing er een graffiti-verbodsbord op de muur. Aan het stuur van fietsen die in de steeg gestald stonden, werden op een middag een reclamefoldertje gehangen. In de situatie van de met graffiti bespoten muur gooide 69 procent van fietsers de folder op de grond, bij een schone muur was dat slechts 33 procent.
Door als wij slapen het duister minder donker te maken, neemt het criminele gedrag misschien ook wel af.

Meer informatie

Mensen stelen sneller in een omgeving met graffiti

Groningse camera hoort agressie


Slapen als geneesmiddel

Cosmas en Damianus
Cosmas en Damianus, heilige genezers

Als men ging slapen in de middeleeuwen was dat bij uitstek het moment om visioenen te krijgen en om te genezen van ernstige ziektes. Mensen dachten bezocht te worden door heiligen die hen genazen. Zo hielp het bijvoorbeeld enorm als je ging slapen in kerken van de heiligen Cosmas en Damianus.
Deze tweeling had in de derde eeuw van onze jaartelling furore gemaakt als geneesheer en martelaar. Hoewel over hun bestaan veel onzekerheden bestaan, zijn er nog steeds kerken waar het tweetal is afgebeeld.
Slapen is nog steeds een belangrijk geneesmiddel in onze tijd. Niet alleen gaan we zonder slaap dood, van een goede nachtrust worden we allemaal beter.
Dat weten we vooral door te kijken wat er gebeurd als we te weinig slaap krijgen. Dr. Peter van Meerlo heeft bijvoorbeeld de nodige onderzoeken gedaan naar het effect van slaapgebrek op depressies. Ratten waarbij zij slaapgebrek veroorzaakte bleken minder gevoelig voor de neurotransmitter serotonine. Deze ongevoeligheid is ook kenmerkend voor mensen met een depressie.
Genoeg slapen is belangrijk voor herstellen, toch worden mensen die in ziekenhuizen vroeg gewekt. Dit is vooral nadelig voor ‘laattypes’ deze mensen kunnen domweg niet vroeg slapen en zijn beter af als ze kunnen uitslapen. Een promovendus aan de RUG deed onderzoek naar het slaap-waakritme van patiënten op de intensive care van het ziekenhuis. Deze bleken een ernstig verstoord ritme te hebben door licht- en geluidoverlast.
Met zo’n verstoord ritme is het voor de al dan niet figuurlijke Cosmas en Damianus natuurlijk veel lastiger om bij de patiënt langs te komen en een handje te helpen met een voorspoedige genezing.

Meer informatie

Chronisch slaaptekort kan leiden tot depressie

Meer aandacht nodig voor slaap-waakritme op intensive care


De wetenschappers in deze Adams Appel

Prof. dr. M. (Martha) Merrow

Martha Merrow is hoogleraar Molecular and Genetic Chronobiology bij de Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen. Zij heeft biologie gestudeerd aan het Middlebury College en heeft daarna promotieonderzoek in de immunologie aan de Tufts University Medical School gedaan (gepromoveerd 1991). Daarna is ze onderzoeker aan de Dartmouth Medical School (USA) en de Ludwig-Maximilians-Universität in München geworden, alwaar ze zich heeft gespecialiseerd in de chronobiologie. Ze kwam naar Groningen in verband met het Rosalind Franklin Fellowship.

Meer informatie over Martha Merrow

Lab homepage (Engels)

Prof. dr. C.G. (Catrien) Santing

Catrien Santing is Hoogleraar middeleeuwse geschiedenis. Zij heeft geschiedenis gestudeerd aan de RUG tot 1983 en is daarna gepromoveerd op een onderzoek naar humanisme en geneeskunde. Ze is altijd aan de RUG verbonden gebleven en werkte onder andere een tijd in Rome op het Koninklijk Nederlands Instituut. Zij richt zich als mediëvist op de late Middeleeuwen en de overgang naar de vroegmoderne tijd. Haar expertise ligt op het terrein van de cultuur- en intellectuele geschiedenis, met een bijzondere belangstelling voor de lichaamsgeschiedenis en de medische geschiedenis. Als specialist in de cultuurgeschiedenis van de Middeleeuwen heeft ze zich een belangrijke plaats verworven in binnen- en buitenland.

Dr. J.A. (Jan) Nijboer

Jan Nijboer is docent criminologie en strafrecht aan de RUG.  Hij is cum laude afgestudeerd aan de Rijksuniversiteit Groningen als socioloog met specialisatie onderwijssociologie. In 1975 is hij gepromoveerd op het proefschrift “Voorspellen van Recidive”. Hij is sinds 1971 als docent en onderzoeker verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij is van 1991 tot en met 1995 hoofd van het Criminologisch Instituut in Groningen geweest. Van 1995 tot en met 2001 is hij redacteur van het Tijdschrift voor Criminologie geweest. Jan Nijboer geeft onder meer onderwijs in “Criminaliteit en Rechtshandhaving” en “Evaluatiemethoden”. In 2001 heeft hij voor het vak “Jeugdcriminologie” de Nestorprijs voor het beste internetonderwijs aan de RUG gekregen. Zijn belangstelling gaat vooral uit naar jeugdcriminaliteit, geweldscriminaliteit en maatschappelijke en strafrechtelijke reacties op criminaliteit en onveiligheid.


Andere aspecten van Slaap

Adams Appel: zijn slaapgewoontes erfelijk bepaald?

Adams Appel: te weinig slaap kan leiden tot depressie

Adams Appel: De lichamelijke gevolgen van mentale vermoeidheid

Opinie 12: 'Nut van zomertijd is niet duidelijk' Op 25 maart ging de zomertijd weer in. We hebben de klok een uurtje vooruit gezet, zodat het 's avonds langer licht blijft. Het merendeel van de Nederlanders is hier tevreden mee, maar er zijn ook tegenstanders die de zomertijd graag willen afschaffen. Slaaponderzoeker Marijke Gordijn van de Rijksuniversiteit Groningen vindt dat niet nodig, maar constateert wel dat er erg weinig bekend is over de voor- en nadelen.

Als u wilt weten hoe uw klokje tikt, kunt u de Munich Chronotype Questionnaire (MCTQ) invullen op www.euclock.org

Milde tot matig ernstige vormen van het slaapapneusyndroom kunnen efficiënter en patiëntvriendelijker behandeld worden. Dat blijkt uit promotieonderzoek van UMCG-onderzoeker Aarnoud Hoekema.

Adolescenten zijn lui, blijven ’s nachts veel te lang in de stad hangen en zijn vervolgens niet uit hun bed te branden ’s morgens. Pure puberopstandigheid? Niet volgens Martha Merrow, expert op het gebied van de biologische klok en het gedrag dat hieruit voortvloeit. ‘Jongeren zijn over het algemeen extreme avondmensen als gevolg van de ontwikkeling die hun biologische klok doormaakt. Scholen zouden hier best wat meer rekening mee kunnen houden. Bijvoorbeeld door de schooldag later te laten beginnen.

Laatst gewijzigd:05 februari 2018 13:37