Wetenschappers in de rechtszaal

In de rechtszaal worden vaak wetenschappers opgeroepen om het bewijsmateriaal te ondersteunen. Bijvoorbeeld: een ballistisch expert die kan vertellen vanuit welke richting de kogel kwam, een patholoog anatoom die kan vertellen of het slachtoffer onder invloed was van drugs en een benadering kan geven van het tijdstip van overlijden, een psychiater die ons op de hoogte kan stellen van het psychische profiel van de dader.

We gaan er vanuit dat deze wetenschappers feiten construeren en ons de waarheid kunnen vertellen. Verdachten kunnen wel of niet veroordeeld worden op basis van wetenschappelijk bewijs. Maar wanneer wordt iets eigenlijk als wetenschappelijk gezien? Het is erg belangrijk om over deze vraag na te denken omdat, zoals de gang van zaken in de rechtszaal laat zien, wetenschappers een belangrijke rol innemen in onze samenleving.

De wetenschapsfilosofie denkt na over de vraag wat wetenschap eigenlijk is en waar goede wetenschap aan moet voldoen. De vraag naar wetenschap lijkt op het eerste gezicht een eenvoudige vraag. Iedereen weet toch wat wetenschap is? Toch is deze vraag niet zo eenvoudig te beantwoorden als op het eerste gezicht lijkt. Er bestaat bijvoorbeeld geen overeenkomst over de vraag of de theorieën van Marx en Freud wetenschappelijke theorieën zijn. Verder worden astrologie en creationisme (het idee dat de wereld is geschapen door een God) soms ook als wetenschap beschouwd.

Ben je g eïnteresseerd in wetenschapsfilosofie en rechtzaken en wil je er misschien je profielwerkstuk over schrijven? Hieronder volgen drie goede ideeën die er mee te maken hebben:

- Het eerste onderwerp gaat over argumentatie. Hoe wordt er in de rechtzaal gebruik gemaakt van wetenschappelijk onderzoek?

- Het tweede onderwerp gaat over de vraag wanneer een deskundige eigenlijk een wetenschapper is en of het onderzoek dat gebruik wordt wel wetenschappelijk en betrouwbaar is.

- Het derde stuk gaat over de verschillen tussen verschillende wetenschappers. Is psychologische kennis even betrouwbaar als natuurkunsige kennis?

Als je meer informatie wilt of vragen hebt dan kun je mailen naar alfasteunpunt@rug.nl, of klik hier voor het vragenformulier.

1. Argumentatie en bewijsvoering in de rechtszaal

De wetenschapsfilosoof Ton Derksen is bekend geworden met zijn boek “Lucia de B. een gerechtelijke dwaling”. Lucia de B. is een verpleegkundige die in 2004 tot een levenslange celstraf werd veroordeeld voor het plegen van zeven moorden op patiënten en drie pogingen tot moord. Haar zaak werd de zaak van de “Engel des doods” genoemd. Voor haar veroordeling werd statistisch bewijs aangevoerd. Volgens het OM was de kans dat de patiënten steeds overleden op het moment dat zij dienst had 1 op 324 miljoen. Deze kans is zo klein dat Lucia de B. de patiënten wel moest hebben vermoord.

Ton Derksen toont in zijn boek echter aan dat dit een verkeerde redenering is. In het boek dat hij daarna schrijft, “Het OM in de fout”, neemt hij meer zaken onder de loep.

Dit zijn natuurlijk interessante onderwerpen voor een profielwerkstuk voor filosofie. Filosofen houden zich ook bezig met de vraag wat goede argumenten zijn en wat goede bewijzen. Je hebt vast wel argumentatietheorie gehad tijden de lessen filosofie. Hoe komt dit terug in de rechtbank? Verder komt in de boeken van Ton Derksen natuurlijk ook naar voren wat er allemaal mis kan gaan binnen een onderzoek. Zowel een wetenschappelijk onderzoek als een onderzoek naar een moord, kunnen beïnvloed worden door bijvoorbeeld de vooringenomenheid van de onderzoekers.  

In een profielwerkstuk zou je kunnen onderzoeken hoe dit voorkomen zou kunnen worden. Je zou kunnen kijken wat voor onderzoek Ton Derksen heeft gedaan en zelf strafzaken onder de loep nemen. Op de site van het Openbaar Ministerie vind je uitgebreide verslagen van strafzaken, “Requisitoir” genoemd. Daarin worden zelfs details over bewijsstukken als bloedvlekken en gevonden haren beschreven. Hier vind je bijvoorbeeld het uitgebreide verslag van de Puttense moordzaak.

Hier vind je filmpje waarin Ton Derksen wordt geïnterviewd bij Pauw en Witteman en uitlegt wat voor onderzoek hij heeft gedaan.

In 2008 werd Lucia de B. na zes jaar vast te hebben gezeten vrijgelaten en op 14 april werd ze geheel vrijgesproken. Ze deed haar verhaal bij Pauw en Witteman. Klik hier om de uitzending te belijken.

In de zaak van Lucia de B. ging het mis met statistisch bewijs. De redenering die openbare aanklager maakte gaat als volgt:  de kans dat Lucia bij alle sterftegevallen aanwezig was is 1 op de 324 miloen. Deze kans is zo klein dat Lucia de patienten wel moet hebben vermoord. Deze redenering lijkt op het eerste gezicht logisch maar blijkt bij later onderzoek niet te kloppen. In het volgende filmpje legt RUG filosoof Jan Willem Romeijn op een heldere manier uit hoe het mis heeft kunnen gaan. Klik hier. Voor je profielwerkstuk kun je uitzoeken of er nog andere zaken waarin de zelfde fout gemaakt wordt. Misschien zijn er ook nog andere redeneringen die op het eerste gezicht logisch lijken maar uiteindelijk niet blijken te kloppen.

2. Wat is wetenschap?

In het programma “Het zesde zintuig plaats delict” wordt er met behulp van paragnosten geprobeerd moordzaken op te lossen. De visioenen van een paragnost zullen alleen niet als bewijs worden gezien in een rechtzaal. Paranormaal onderzoek is natuurlijk niet wetenschappelijk maar kun je ook uiteenzetten waarom niet?

Een interessante vraag voor een profielwerkstuk zou kunnen zijn: Waar moet een onderzoek of een theorie aan voldoen om wetenschappelijk te zijn?

Er zijn verschillende filosofen en filosofische stromingen die daar theorieën over hebben ontwikkeld. Voorbeelden zijn de positivisten, de filosofen van de Wiener Kreis en Karl Popper. Meer informatie over Popper vind je hier.

Je kunt voor je profielwerkstuk bijvoorbeeld onderzoeken of je een van de theorieën over het verwerven van kennis kunt toepassen op een onderzoekers die in een strafzaak worden opgeroepen om het bewijs te ondersteunen. Maar je kunt ook onderzoeken wat er vooraf gaat aan een strafzaak. Hoe gaan rechercheurs te werk? Wat zijn de valkuilen? Ook hierover kun je veel informatie vinden in de Requisitoirs op de site van het OM.

3. 'Harde' wetenschap?

Een tweede wetenschapsfilosofische vraag die je kunt stellen is de vraag naar het verschil tussen de wetenschappelijke disciplines. In het voorbeeld van de rechtszaak hebben we te maken met bètawetenschappers zoals de ballistische expert die gebruikt maakt van ‘harde’ objectieve natuurkundige kennis maar er wordt vaak ook een psycholoog of psychiater betrokken. De vraag die een wetenschapsfilosoof kan stellen is: is de psychiatrische kennis even ‘hard’ en feitelijk als natuurkundige kennis? Mensen zijn immers een ander soort ‘onderzoeksobject’ dan de levenloze massa’s waar de natuurkunde onderzoek naar doet. Mensen kunnen reageren en veranderen. Heeft dit gevolgen voor de objectiviteit van onderzoek naar mensen en de zekerheid waarmee we bijvoorbeeld psychologische kennis kunnen aannemen? Moeten we in een rechtzaak meer belang hechten aan de bètawetenschappers of juist niet?

Voor je profielwerkstuk zou je onderzoek kunnen doen naar de filosofie van de psychologie. Hoe komt psychologische kennis tot stand? Waar moet een psychologisch onderzoek aan voldoen om wetenschappelijk te zijn? Is dit onderzoek te vergelijken met natuurkundig onderzoek? Dit zijn allemaal vragen die een wetenschapsfilosoof kan stellen.

Je kunt ook onderzoek doen naar de wetenschapsfilosofie van de alfawetenschappen. In rechtzaak tegen Geert Wilders worden bijvoorbeeld wetenschappers opgeroepen die zijn standpunt moeten ondersteunen dat de Islam een gewelddadige religie is. Maar kun je tot één objectieve interpretatie komen van de Koran en hoe weet je wanneer je de juiste interpretatie hebt gevonden? De Hermeneutiek is de filosofische stroming die zich met zulke vragen bezig houdt.

Hier wordt steeds de link gelegd tussen wetenschapsfilosofie en rechtzaken. maar in je profielwerkstuk hoef je dit natuurlijk niet te doen. Je kunt je bijvoorbeeld ook verdiepen in de studie die je graag wilt gaan doen en de vraag stellen wat onderzoek op dit gebied wetenschappelijk maakt.

Als je hulp wilt of vragen hebt over een van deze onderwerpen dan kun je mailen naar alfasteunpunt@rug.nl .