Skip to ContentSkip to Navigation
founded in 1614  -  top 100 university

Christendom en Ideeëngeschiedenis

Christendom en Ideeëngeschiedenis

Volgens veel secularisten hebben christelijke denkbeelden al in de Verlichting plaats moeten maken voor radicaal nieuwe seculiere zienswijzen. Sindsdien, zo wordt beweerd, heeft het christendom zich slechts in de marge van de Westerse samenleving kunnen handhaven, en dan nog met de grootst mogelijke moeite.

De vakgroep Christendom en Ideeëngeschiedenis doet kritisch onderzoek naar deze voorstellingen van zaken. Onderwerp van onderzoek is de voortgaande creatieve rol van het christendom. Centraal staan de ideeën, maar steeds met aandacht voor de culturele context waarin die opkomen en doorwerken, en die evenzeer wordt bepaald door praktijken, plaatsen, objecten, sociale en economische verhoudingen. Daarom spreken we wel van een “gecontextualiseerde ideeëngeschiedenis”. De kern van het onderzoek van de vakgroep kan worden getypeerd als “de christelijke traditie en het (post)seculiere” – de aandacht is gericht op de intellectuele traditie van het christendom in het verleden, evenals op het vormen van een nieuwe “post-seculiere” historiografie die oog heeft voor de voortgaande scheppende invloed van het christendom in de Westerse/Europese maatschappij.

Wetenschappelijke en maatschappelijke relevantie

In het hedendaagse maatschappelijke en politieke debat wordt de rol van religie doorgaans uiterst kritisch benaderd. Veel religiekritiek is gebaseerd op discutabele opvattingen over de rol van het christendom in de geschiedenis van het Westerse denken. Er wordt veelal vanuit gegaan dat christelijke zienswijzen werden vervangen door radicaal nieuwe, seculiere denkbeelden, en deze voorstelling wordt vervolgens als een model voor de geschiedenis gepresenteerd. In deze situatie is het van groot belang, zowel voor de wetenschap als voor de samenleving, om grensverleggend onderzoek te doen naar de vraag wat de impact van de christelijke intellectuele traditie is geweest, en nog altijd is, op de Westerse cultuur.

Onderzoek

Alle medewerkers werken vanuit het boven beschreven perspectief van een “gecontextualiseerde ideeëngeschiedenis”. Nieuw onderzoek wordt bediscussieerd in maandelijkse bijeenkomsten. De gezamenlijke onderzoeksactiviteiten zijn gericht op twee nauw verweven projecten die de invloed van de christelijke intellectuele traditie in het verleden verkennen en de mogelijkheden onderzoeken om religieuze en seculiere geschiedsschrijving in onze eigen tijd meer met elkaar in overeenstemming te brengen:

“Genealogieën van het (post)seculiere”

In de laatste jaren hebben wetenschappers als Jürgen Habermas het concept van het postseculiere uitgedragen om hun onbehagen met al te gemakkelijke secularistische tegenstellingen tussen religieus en seculier tot uitdrukking te brengen en om een constructieve rol voor religie in de Westerse democratie te bepleiten. Het gezamenlijke project van de vakgroep met betrekking tot “genealogieën van het (post)seculiere” levert een bijdrage aan het postseculiere debat. Het project is gericht op het bijstellen van eenzijdige historiografieën van “het seculiere tijdperk”, onder meer door nieuwe perspectieven op de interactie tussen christendom en “natural philosophy” in het tijdperk van de Verlichting, en meer in het algemeen door de differentiatie tussen theologie en seculiere filosofie in de ideeëngeschiedenis kritisch te bevragen. Het project is gericht op het vormen van nieuwe “postseculiere” historiografieën van de vermeende tegenstelling tussen religieus en seculier, waarbij de impact van de christelijke intellectuele traditie tot aan de dag van vandaag wordt bestudeerd. Het project analyseert de voortekenen van een toenadering tussen religie en het seculiere in de hedendaagse Westerse/Europese cultuur en bevraagt de verhouding tussen continuïteit en verandering ten opzichte van het verleden.

“Troost-tradities vanuit theologisch en filosofisch perspectief”

Het onvermogen van de overtuigde secularisten in de Westerse/Europese samenleving komt sterk tot uitdrukking in de manier waarop mensen denken en handelen met betrekking tot de grote vragen rond leven en dood. Wanneer mensen geconfronteerd worden met ervaringen van dood en verlies ontstaat niet alleen de behoefte aan nabijheid van naasten, maar worden er ook troostende “argumenten” aangereikt – een vertoog dat gericht is op het verzachten of zelfs overwinnen van rouw. Zulke troost-argumenten en hun visuele en rituele uitdrukkingsvormen laten zien hoe filosofische, wetenschappelijke en theologische overtuigingen met elkaar verweven zijn. Aldus mogen ideeën aangaande troost gelden als culturele graadmeters in het onderzoek naar de plaats van religie in de bredere cultuur. De leden van de vakgroep bestuderen troost vanuit het eerder aangeduide perspectief van een gecontextualiseerde ideeëngeschiedenis. Het project bestudeert de verhouding tussen traditie en verandering: ondanks alle culturele veranderingen is er ook sprake van een verrassende continuïteit in de Westerse troost-traditie. Zo wordt de nauwe verwevenheid van filosofische en theologische tradities met betrekking tot troost aan het licht gebracht, en brengt het project opnieuw de vraag aan de orde naar het religieuze gehalte van onze vermeend seculiere cultuur.

Laatst gewijzigd:10 juli 2015 16:37