Oost Europa na 1989

De laatste jaren zijn er steeds meer landen die vroeger tot de Sovjet Unie hoorden toegetreden tot de Europese Unie. Tot zo'n 20 jaar geleden was het ondenkbaar dat die landen ooit deel zouden uitmaken van het westerse deel van Europa! De val van de muur veranderde van alles voor zowel West als Oost-Europa, en betekende het begin van een nieuwe samenwerking tussen de beide delen van hetzelfde continent.

 

Voorgeschiedenis 

In 1985 werd Michail Gorbatsjov Secretaris Generaal van de Sovjet Unie (USSR). Gorbatsjov is de geschiedenis ingaan als de persoon die een einde maakte aan de Sovjet Unie. In het buitenland wordt daarom nog altijd met waardering over hem gesproken, in de voormalige Sovjet Unie zelf kijkt men heel anders tegen hem aan.

Gorbatsjov wilde de Sovjet Unie graag hervormen, door een programma met meer ruimte voor glasnost (openheid) en perstrojka (vernieuwing). Hiermee gaf hij aan dat niet alles meer zou moeten gaan zoals de partij dat graag zou zien. Dit gold voor Rusland, maar ook voor de andere landen in het voormalig Oostblok. Het is nooit de bedoeling geweest van Gorbatsjov om het Oostblok te ontmantelen, hij wilde slechts hervormen. Maar juist door de ruimte die Gorbatsjov gaf kon in 1989 de Berlijnse Muur vallen. De val van de Muur, die Berlijn in twee invloedzones (West-Berlijn stond onder invloed van de Amerikanen en Oost-Berlijn onder invloed van de Sovjet Unie) verdeelde, was symbool voor het einde van de Koude Oorlog. De val van de Muur veranderde de wereld.

Voor 1989 stonden veel landen in Oost-Europa onder invloed van de Sovjet Unie, de politieke leiders werden vaak ook beschermd en soms ook geholpen door de Sovjet Unie. Na de val van de Muur viel deze steun vanuit de Sovjet Unie weg. Gevolg hiervan was dat veel politiek leiders moesten vertrekken. In sommige landen, zoals Polen en Tsjechoslowakije, ging dat relatief soepel, terwijl in bijvoorbeeld Roemenië er een revolutie nodig was om de oude gezaghebbers weg te krijgen. V oor je profielwerkstuk is het een interessante thematiek om te onderzoeken, hoe kan het dat er in Roemenië bloed moest vloeien terwijl het in Tsjechoslowakije relatief zo makkelijk ging dat men daar sprak van een Fluwelen revolutie? 

 

Transformatie

Met de val van de muur en de ontmanteling van het Oostblok kwam er ook een einde aan het reëel bestaande communisme. Alle voormalige Oostbloklanden (ook Rusland) moesten in korte tijd omschakelen van een communistisch economisch stelsel, waar de staat alles bepaalt, naar een kapitalistisch stelsel, waar de vrije markt alles bepaalt. Deze overgang wordt transformatie genoemd. De transformatie heeft meer impact gehad dan men in beginsel dacht.  In het vroegere Oostblok maakte de staat een planning voor vijf jaar (een vijf jaren plan) waarin stond wat er in die vijf jaar allemaal gemaakt moest worden door de fabrieken en hoeveel graan e.d. de boeren moesten verbouwen.

Na 1989 maakte de staat geen vijf jaren plan meer. De fabrieken en de boeren moesten nu zelf een inschatting gaan maken hoeveel van hun producten ze zouden kunnen verkopen en deze vervolgens gaan maken. Zowel de boeren als de directeuren van de fabriek hadden hier geen ervaring mee.  In veel landen ging het dan ook mis, er werden te weinig producten gemaakt, waardoor alles veel duurder werd en voor veel mensen bijna niet meer te betalen. In een aantal landen ging het echt heel slecht (Polen) terwijl het in ander landen beter gaat (Baltische Staten). 

De problematiek rondom deze transformatie is een mooi onderwerp om voor je profielwerkstuk een onderzoek naar te doen. Was de economie van sommige landen misschien meer afhankelijk van de Sovjet Unie, of hebben de landen een verschillende (economische) geschiedenis die de verschillen verklaard of is de overheid niet in staat goed leiding te geven aan het land? En wat is nu precies de rol in dit alles geweest van de wereldbank? Allemaal interessante vragen voor je profielwerkstuk!

 

 

Onbekend en onbemind?

De meeste landen in Oost Europa ken je misschien wel. Maar hoeveel weet jij van Albanië, Moldavië of Wit-Rusland?

Albanië is decennia lang geïsoleerd geweest onder het bewind van de communistische dictator Enver Hoxha. Pas begin jaren negentig ontworstelden de Albanezen zich aan dit regime en maakte Europa voor het eerst kennis met Shqiperia, zoals de Albanezen hun eigen land noemen. De eerste indrukken waren niet goed : corruptie en zware criminaliteit voerden de boventoon. Dit beeld werd verder versterk door de pyramide-spelen in 1997, die tot een kleine burgeropstand in het land leidde. De Albanezen kwamen daarna vooral in het nieuws door de onafhankelijkheidsstrijd in Kosovo, die leidde tot de afscheiding van Servië in 1999 met behulp van de NAVO.

Inmiddels lijkt het in Albanië zelf stukken beter te gaan. Tirana begint een echte Europese stad te worden, en ondanks endemische corruptie en armoede op het platteland, lijkt Albanië langzaamaan aansluiting te vinden bij de rest van Europa. Ook Kosovo is naarstig op zoek naar deze aansluiting, maar heeft weinig economische mogelijkheden en wordt nog door lang niet alle landen in de wereld erkend.

 

Een andere onbekend Oost Europees land is Moldavië. Het land kent een rijke geschiedenis, maar is tegenwoordig een van de armste landen in Europa. Aan de ene kant wil het land naar het Westen kijken, maar een klein deel van het land - Transnistrië - verzet zich hier tegen en wil vooral de banden met Rusland aanhalen. In dit deel van het land is een ministaatje ontstaan, dat door niemand erkend wordt, maar een eigen regering, munteenheid, economie en politie heeft.

 

Wit-Rusland , tenslotte, wordt wel de laatste dictatuur van Europa genoemd. De huidige president Aleksandr Loekasjenko is al sinds 1994 aan de macht. Amnesty International meldde in 2008 dat in Wit-Rusland de mensenrechten voortdurend geschonden worden. Alle oppostiebewegingen in het land worden met harde hand aangepakt. Vrijheid van meningsuiting is onmogelijk in dit gebied.

 

Voor je profielwerkstuk kun je een van bovenstaande landen onderzoeken. Niet alleen is de (politieke) geschiedenis van deze landen interessant, maar ook hun huidige status. Je kan in kranten en tijdschriften op zoek gaan naar artikelen over deze landen: wat voor beeld wordt er in West Europa geschetst van deze landen? Denk je dat een juist beeld is? Ook kun je onderzoeken hoe de landen langzaamaan integreren in Europa: welke veranderingen vinden plaats? Albanië is bijvoorbeeld onlangs lid geworden van de NAVO, vooral op aandringen van de Verenigde Staten. Welke belangen spelen hier een rol? Ook kun je de interne problemen van de landen aankaarten. Albanië is een van de meest corrupte landen ter wereld, hoe probeert men hier mee om te gaan? Hoe zit het in Moldavië met die opstandige deelrepubliek Transnistrië? Wat doet de Europese Unie aan de dictatuur in Wit-Rusland?

 

Een literaire invalshoek

Een andere mogelijkheid is de landen bestuderen door naar literatuur te kijken. Ismail Kadare is een veel geprezen auteur uit Albanië. In zijn werken vind je prachtige en treffende beschrijvingen van de lokale cultuur. Een van zijn beste boeken is Een breuk in april , waarin hij schrijft over eerwraak in Noord Albanië. In sommige delen van het land bestaat deze bloedwraak onder de zogenaamde Kanun (een set van regels ontwikkeld in de 15e eeuw door Lekë Dukagjinit) nog steeds. Een Nederlandse schrijver, A. den Doolaard, schreef hierover in de jaren dertig van de vorige eeuw het boek De Herberg met het Hoefijzer.  Je kunt deze boeken met elkaar vergelijken, en uitzoeken wat voor beeld de auteurs proberen te schetsen van Albanië.

In de negentiende eeuw hebben verschillende schrijvers uit Moldavië een belangrijke bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van het Roemeense nationalisme. De nauwe banden tussen de landen komen niet alleen tot uiting in de vlaggen, maar ook in de romans en gedichten van bijvoorbeeld Mihai Eminescu en Ion Creangă. In zowel Roemenië als Moldavië worden zij gezien als nationale schrijvers. Je kan voor je profielwerkstuk uitzoeken hoe deze schrijvers geprobeerd hebben hun nationaliteit vorm te geven. Herken je bepaalde aspecten van het moderne Moldavië in hun werk? 

De laatste literaire opleving in Wit-Rusland was in de jaren zestig van de twintigste eeuw. Vasil Bykaŭ en Uladzimir Karatkevich schreven over de Tweede Wereldoorlog, de Wit-Russische geschiedenis, en publiceerden ook romans. Ook hier kun je onderzoeken wat voor beeld de auteurs proberen te schetsen van hun eigen land.   

 

Zoals je ziet, er zijn talloze mogelijkheden voor een onderzoek naar deze landen in je profielwerkstuk !

Nederlandse Hulp

Na de val van de Berlijnse Muur bood het Westen hulp aan de landen uit het voormalig oostblok bij het transformatieproces, Nederland deed dat ook. De hulp was vooral gericht op de democratiseringsprocessen en op het economisch transformatieproces. Bij de Rijksuniversiteit van Groningen is Dr. Sipke de Hoop onlangs gepromoveerd op het Nederlandse hulpbeleid van 1989 tot aan 1993 in Midden en Oost-Europa. Volgens De Hoop is er nogal wat fout gegaan in het Nederlandse hulpbeleid in Midden en Oost-Europa. Het ontbrak de Nederlandse regering aan een duidelijke visie, het beleid was te bureaucratisch en de regering verschool zich te veel achter internationaal beleid. Daarnaast werd veel hulp ook gekenmerkt door bilateraal (tussen twee landen; Nederland en een Oost-Europees land) karakter. Dit had als gevolg dat vooral de landen bij wie het relatief beter ging in aanmerking kwamen voor Nederlandse hulp. Ook concludeert De Hoop dat de belangen van het Nederlandse bedrijfsleven bepalend waren bij de hulpverlening aan de landen in Midden en Oost Europa.

Na de val van de Berlijnse Muur bood het Westen hulp aan de landen uit het voormalig oostblok bij het transformatieproces, Nederland deed dat ook. De hulp was vooral gericht op de democratiseringsprocessen en op het economisch transformatieproces. Bij de Rijksuniversiteit van Groningen is Dr. Sipke de Hoop onlangs gepromoveerd op het Nederlandse hulpbeleid van 1989 tot aan 1993 in Midden en Oost-Europa. Volgens De Hoop is er nogal wat fout gegaan in het Nederlandse hulpbeleid in Midden en Oost-Europa. Het ontbrak de Nederlandse regering aan een duidelijke visie, het beleid was te bureaucratisch en de regering verschool zich te veel achter internationaal beleid. Daarnaast werd veel hulp ook gekenmerkt door bilateraal (tussen twee landen; Nederland en een Oost-Europees land) karakter. Dit had als gevolg dat vooral de landen bij wie het relatief beter ging in aanmerking kwamen voor Nederlandse hulp. Ook concludeert De Hoop dat de belangen van het Nederlandse bedrijfsleven bepalend waren bij de hulpverlening aan de landen in Midden en Oost Europa.

Voor je profielwerkstuk is het interessant om het Nederlandse hulpbeleid in Midden en Oost- Europa te onderzoeken. Je kunt dan bijvoorbeeld een vergelijking maken tussen twee landen, waarom lukte het in het ene land wel en in het ander niet? Of waarom maakt Nederland in haar beleid onderscheid tussen landen en waarop is dit onderscheid gebaseerd?

Veel informatie over dit onderwerp is te vinden op de internetpagina van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Hier is veel informatie te vinden over wat Nederland precies doet, zelf of binnen Europees verband, ook is hier veel informatie over verschillende Oost-Europese landen te vinden. Ook op de Engelstalige site van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) en op de site van de wereldbank is veel informatie te vinden.

Dr. Stefan van der Poel beweert in een opiniestuk dat na de val van de muur nooit voldoende aandacht is besteed aan Oost Europa. Dit is ook een interessant uitgangstpunt voor je profielwerkstuk! Kun je je vinden in de redenering van Van der Poel, of denk je dat een en ander anders ligt?

 

Vragen?

Heb je nog vragen over hoe je dit onderwerp nu precies voor je profielwerkstuk kunt gebruiken, of heb je een andere vraag? Mail dan naar: alfasteunpunt@rug.nl