De Varusslag

Het was het jaar 9 na Christus, begin september. Het XVIIe, XVIIIe en XIXe legioen van het Romeinse leger trokken door het Teutoburgerwald. En keerden nooit meer terug... Wat gebeurde er in deze septemberdagen, nu 2000 jaar geleden? Ontraadsel dit mysterie in een profielwerkstuk over de beroemde Varusslag!

 

 

De veldslag

Dat de zogenaamse Varusslag plaats gevonden heeft, dat weet iedereen. De klassieke geschiedschrijver Tacitus schreef erover zo'n honderd jaar na dato. Drie Romeinse legioenen en een aantal hulptroepen werden in een hinderlaag gelokt door een groep Germaanse opstandelingen die onder aanvoering stond van Arminius, de hoofdman van de Cherusken (een stam in noordwest Duitsland). Arminius maakte vlak voor de slag nog deel uit van de Romeinse hulptroepen en had een belangrijk aandeel gehad in het bepalen van de marsroute van het Romeinse leger. Zo kon hij het Romeinse leger in de val lokken. In het dichte woud hadden de Romeinse legionairs te weinig bewegingsruimte om hun gebruikelijk gevechtstechnieken te kunnen toepassen. De Romeinse aanvoerder, Varus genaamd, pleegde zelfmoord toen de ondergang van zijn troepen onafwendbaar leek. De slag eindigde inderdaad in een vernietigende nederlaag voor de Romeinen: 25.000 mannen, vrouwen en kinderen werden afgeslacht.

 

De nederlaag betekende het einde van de expansie (uitbreiding) van het Romeinse Rijk. Als noordgrens van het rijk werd de rivier de Rijn bepaald. Maar wáár was dat Teutoburgerwald van Tacitus? En hoe gebeurde het precies? 25.000 mensen kunnen toch niet zo maar verdwijnen... Er moesten toch resten van deze gigantische veldslag te vinden zijn? Eeuwenlang werd er over dit mysterie gespeculeerd. Door historici werden honderden theorieën bedacht en net zo veel slagvelden aangewezen.  

 

De nederlaag van de Romeinse legioenen speelde een belangrijke rol in het nationaal bewustzijn van Duitsland in de 19e eeuw. Nadat Napoleon in 1806 de Duitse troepen overweldigend had verslagen, grepen de Duitsers terug op de Varusslag. Zij gingen deze overwinning zien als het hoogtepunt in hun geschiedenis en als herinnering dat ze de Romeinen al eens eerder hadden verslagen. Dat Napoleon een romaanse taal sprak en zichzelf presenteerde als Romeinse keizer, versterkte deze ideeën alleen maar. Het belang van deze slag blijkt bijvoorbeeld uit het monument (het Hermannsdenkmal, dat je hier naast ziet) dat in 1875 werd opgericht als herinnering aan deze 'Duitse' overwinning. 

 

 

Met een metaaldetector...

De veldslag was dus jarenlang een mysterie en daardoor inzet van een heftige wetenschappelijke discussie. Maar het lijkt erop dat de Britse amateurarcheoloog Tony Clunn het raadsel opgelost heeft. Clunn ging gewapend met zijn trouwe metaaldetector op zoek naar de plek waar de slag plaats gehad zou kunnen hebben. In de buurt van het Duitse Kalkriese (ten noorden van Osnabrück) begon zijn metaaldetector te rinkelen. In de aarde lag een Romeinse munt, een zilveren denarius. Een stukje verderop vond hij er nog een. En nog een... tot hij ruim honderd munten verzameld had. En dit was nog maar het begin van een verbluffende hoeveelheid vondsten (van wapens, munitie en gespen tot menselijke resten) die nog altijd doorgaat. Al snel was er geen twijfel meer, hier moest die enorme slag uit het jaar 9 plaatgevonden hebben!

Clunn schreef een boek over zijn ontdekking: The Quest for the lost Roman regions. Hij woont nu vlakbij Kalkriese en graaft nog steeds. Hij gelooft dat het Romeinse leger dagenlang werd opgejaagd en aangevallen door de Germaanse opstandelingen en hij wil de totale route achterhalen.

 

Jouw profielwerkstuk

Lijkt deze grootse veldslag jou een interessant onderwerp voor een profielwerkstuk? Hieronder vind je een aantal ideeën.

 

Romeinse bronnen

Hou je van het ontcijferen van Latijnse teksten? Verdiep je dan in de Romeinse bronnen over de Varusslag! Wie hebben er allemaal over deze grootse veldslag geschreven? Vergelijk bijvoorbeeld het verslag van Tacitus (in de Annalen uit het jaar 109) met het meer literaire verslag van Dio Cassius (getiteld Romeinse geschiedenis, geschreven in de eerste helft van de 3de eeuw). Maar ook het dichtwerk Tristia van Ovidius en het gedicht Astronomica van Marcus Manilius bevatten verwijzingen naar de Varusslag. Wat zijn de verschillen en overeenkomsten? En hoe zijn de teksten door latere historici geinterpreteerd? Het leukste is natuurlijke als je de bronnen in de originele taal kunt lezen! 

 

De Varusslag in het nationaal bewustzijn van Duitsland

Wil je weten wat voor effect de Varusslag vele eeuwen later had, dan kun je je verdiepen in de Duitse belangstelling voor de slag in de 19e eeuw. In 1875 is bijvoorbeeld een standbeeld opgericht voor Arminius, die inmiddels een Duitse naam had gekregen: Hermann. Ook zijn er toneelstukken en liederen geschreven over de Varusslag. Waarom kreeg deze veldslag in de 19e eeuw opeens zoveel aandacht? Ook kun je onderzoeken hoe de veldslag afgebeeld wordt in de toneelstukken en liederen. Komt dit overeen met wat historici er over geschreven hebben? Daarnaast kun je de Duitse belangstelling voor de Varusslag vergelijken met de Nederlanders die zich tijdens De Opstand identificeerden met de Bataven. De Bataven waren ook een stam die de Romeinen hadden verslagen. Welke verschillen en overeenkomsten zijn er tussen de manier waarop de Nederlanders de Bataven en de Duitsers de Cherusken als voorbeeld gebruikten? Wil je meer weten over de rol van de Varusslag in het Duitse nationale bewustzijn, klik dan hier.

 

De zoektocht van Tony Clunn

Je kunt je natuurlijk ook richten op de archeologische werkzaamheden van Tony Clunn. Wat zijn zijn argumenten om de locatie van de Varusslag in Kalkriese aan te wijzen? Zijn boek vormt hierbij een mooie bron. Heeft zijn theorie ook tegenstanders? Heeft Clunn het mysterie helemaal opgelost?

 

Museum Kalkriese

De vondsten van Clunn en en zijn metaaldetector zijn tegenwoordig voor het grote publiek te bezichtigen in het Museum en Park Kalkriese. Misschien is het een leuk idee om dit eens te bezoeken. Hier wordt een overzicht gegeven van 2000 jaar speculeren over de Varusslag. Dat is natuurlijk ook een mooi uitgangspunt voor jouw profielwerkstuk: welke theorieën zijn er allemaal in omloop geweest? Zo zou je in je pws de geschiedenis van de geschiedschrijving over de Varusslag kunnen schrijven!

 

Daarnaast zijn er in Kalkriese en omgeving drie bijzondere tentoonstellingen te bezoeken, omdat het dit jaar (2009) 2000 jaar geleden is dat de Varusslag plaats vond. De titels van deze tentoonstellingen zijn IMPERIUM, KONFLIKT en MYTHOS en zij kunnen heel goed als uitgangspunt dienen voor jouw profielwerkstuk:

 

- De tentoonstelling IMPERIUM geeft een beeld van het Romeinse Imperium op het toppunt van haar macht; het biedt een overzicht van de Romeinse kunst, cultuur en propaganda ten tijde van keizer Augustus. Ook is er aandacht voor de politieke en militaire consequenties van de Varusslag. Wat voor figuur was de Romeinse aanvoerder Varus eigenlijk? En wat betekende zijn nederlaag voor het machtige Romeinse imperium?

- De tentoonstelling KONFLIKT heeft als centrale vraag: welke rol speelden oorlog en conflict in de Germaanse wereld na de Varusslag? Hoe konden de ruige Germanen uiteindelijk het machtige Rome verslaan? En klopt het beeld van de ruige en barbaarse Germaan eigenlijk wel?

- De tentoonstelling MYTHOS tenslotte laat zien hoe er later door kunstenaars en historici met het Germaanse en het Romeinse verleden van Duitsland is omgegaan. Welke effecten had de Varusslag op de Duitse en Europese geschiedenis? En hoe kan het dat de Germaanse held van de Varusslag, de Cheruskische Arminius uiteindelijk de Duitse naam Hermann kreeg?

 

Klik hier voor meer informatie over deze drie bijzondere tentoonstellingen.

 

 

Schrijf een museumrecensie!

Je kan natuurlijk ook een beoordeling schrijven over de tentoonstellingen en/of het museum in Kalkirese zelf! Geeft het een goed beeld van de historische gebeurtenis? Hoe wordt het materiaal gepresenteerd? Gebeurt dit op een aantrekkelijke en informatieve manier? Lijkt het schrijven van zo'n museumrecensie jou wel wat? Klik dan hier.

 

 

Zelfmoord, gevechtstechnieken of...

De Varusslag bevat nog talloze andere aanknopingspunten voor een interessant profielwerkstuk over de Romeinse cultuur. Zo pleegde de legeraanvoerder van de Romeinen zelfmoord: waarom deed hij dat? In de Romeinse tijd werd er heel anders gedacht over zelfmoord dan tegenwoordig: vrijheid van sterven was voor de Grieken en Romeinen veel vanzelfsprekender. Men had het dan ook niet over zelfmoord, maar over 'gewilde dood'. Zoek in jouw profielwerkstuk uit hoe Romeinen en Grieken over dood en zelfmoord dachten! Je zou de denkbeelden uit de oudheid kunnen vergelijken met nu: hoe denken wij nu over het leven na de dood? Klik hier voor meer info.

Een ander interessant thema is het functioneren van het Romeinse leger. Hoe zag de gemiddelde Romeinse soldaat eruit? Wat voor wapens gebruikten ze? Hoe kan het dat de Germanen als hulptroepen ingezet werden, terwijl dit ook de mensen waren die bestreden werden?

Zo kan je misschien nog wel een ander interessant thema bedenken dat (losjes) verband houdt met de Romeinse nederlaag bij de Varusslag. Ideeën genoeg! Heb jij een leuk idee en wil je daar graag meer over weten? Stuur dan een mailtje naar: alfasteunpunt@rug.nl.