Heldendicht

Klassieke helden, anti-helden en fantasy

Beowulf vecht met draken, Ilmarinen smeedt het magische zwaard Sampo, Koning Gilgamesj zwerft rond op zoek naar de bron van de eeuwige jeugd, Odysseus slaagt erin de verleidelijke sirenes te weerstaan en Gijsbrecht van Aemstel verdedigt de benarde veste Amsterdam. Er is genoeg te beleven in een heldendicht.

Maar een heldendicht of epos is ook een interessant onderwerp voor een profielwerkstuk op veel vakgebieden. Hebben we nog steeds dezelfde ideeën over wat helden zijn of hebben moderne schrijvers een voorkeur voor de anti-held, de loser... en hoe kun je dat verklaren?

Een andere ontwikkeling van het klassieke epos is die van dichtvorm naar proza. Tolkien heeft voor zijn In de ban van de ring geput uit de enorme hoeveelheden helden, symbolen en thema's die al in de oude heldendichten voorkwamen en latere fantasy-schrijvers volgden vaak zijn voorbeeld. In heel wat boeken aanbidden dwergvolken de grote smid Ilmarinen (uit de Finse Kalevala)... Vergelijk en ontdek!

Klassieke heldendichten en tragedies

Veel heldendichten en tragedies uit de Romeinse en Griekse wereld zijn vandaag de dag nog steeds populair. Denk bijvoorbeeld aan de film Troy of de Nederlandse miniserie Medea van Theo van Gogh met Katja Schuurman in de hoofdrol. De schrijvers van deze verhalen wilden naast het publiek vermaken vaak ook een boodschap overbrengen.

In een profielwerkstuk kun je onderzoeken hoe de schrijvers een personage neerzetten. Wat wil de dichter hiermee laten zien? Personen die je kunt bestuderen zijn bijvoorbeeld Odysseus, Heracles, Antigone of Medea. Soms bestaan er ook meerdere verhalen over één persoon.  Medea is door verschillende dichters steeds anders afgebeeld. Je kunt bijvoorbeeld de verschillen en overeenkomsten bestuderen in de verhalen over Medea van Euripides, Apollonius Rhodius, Ovidius en Seneca. Ook kun je de moderne bewerking van Theo van Gogh vergelijken met de versie zoals die in de oudheid verteld werd.

Daarnaast kun je je ook richten op Griekse tragedies. Net als bij het epos was de tragedie bedoeld om het publiek aan het denken zetten over de wereld om hen heen. Bekende tragedies zijn Oresteia van Aeschylus, Antigone van Sophocles, en de al eerder genoemde Medea van Euripides.  Je zou deze tragedies in de originele taal kunnen lezen. Wat is de boodschap van het verhaal? Is deze boodschap vandaag de dag nog steeds relevant? Je kunt ook kijken naar hoe de tragedie in onze tijd wordt weergegeven. Denk bijvoorbeeld aan Medea van Theo van Gogh of de bewerking van het Noord Nederlandse Toneel. Je kunt een voorstelling bezoeken en deze vergelijken met de klassieke tekst. Ook zijn veel tragedies vertaald. Je kunt deze vertalingen naast de originele tekst of naast vertalingen uit het begin van de vorige eeuw leggen. Welke verschillen en overeenkomsten zijn er? Waarom wijken vertalingen soms af?

Tenslotte kun je ook een thematische benadering kiezen. Zo kun je onderzoeken welke rol de liefde speelt in het heldendicht. Bij Homeros krijgt dit thema weinig aandacht, maar Apollonius (Medea en Jason) en Vergillius (Dido en Aeneas) besteden hier veel meer aandacht aan. Hoe verschillen deze liefdesverhalen van elkaar?  

Denk je aan de Middeleeuwen dan denk je aan dappere, stoere, maar ook hoffelijke ridders. Veel van onze ideeën over deze ridders komen uit heldendichten. Zo vind je de dappere daden van Walter van Aquitanië beschreven in het middeleeuws Latijn in Waltharius. Vanuit Frankrijk kwamen ook heldendichten in de eigen streektaal die populair werden in heel Europa. Het begon met het Chanson de Roland over ridder Roelant, die aan de kant van Karel de Grote stierf in de slag bij Roncevalles. De Karelromans, met in het middelnederlands het bekende Karel ende Elegast en de nog populairdere lotgevallen van koning Arthur en de ridders van de ronde tafel verspreiden zich over heel Europa. Hoe kon dat gebeuren in een tijd met zo beperkte communicatie- en vervoermiddelen? Wat zijn de verschillen tussen bijvoorbeeld de Duitse en Engelse verhalen?

Vergilius in de Europese Renaissance

In de 16e en 17e eeuw kreeg de Aeneis van Vergilius weer veel navolging. Grote Europese dichters leefden zich uit in soortgelijke heldendichten. Maar de tijden waren natuurlijk veranderd... In Italië schreef Ariosto over de riddelijke strijd tegen de Moren en Tasso schreef Gerusalemme liberata, een verheerlijking van de kruistochten. In Engeland schreef John Milton de beroemde werken: Paradise lost en Paradise regained. Hierin zie je al de invloed van het Christendom, wat voor Vergilius natuurlijk nog niet gold. Hoe gingen deze dichters verder om met Vergilius' werk? Waarin probeerden ze hem na te volgen en waarin kwam de nieuwe tijd tot uitdrukking. Een heel avontuurlijk verhaal is ook dat van de Portugese dichter Camoẽs over de ontdekkingsreizen van Vasco da Gama. Ook Camoẽs zelf zat niet voortdurend thuis achter zijn schrijftafel en kon dus putten uit zijn eigen ervaringen.

Kun je met de kennis van de wereld nu achterhalen wat waarheid en wat opschepperij was? Of zou je het liever dichterlijke vrijheid noemen?

Ook kun je natuurlijk heldendichten per land of taal bekijken. Hoe ontwikkelden deze heldendichten zich in de loop van de tijd? Kun je een rode draad vinden tussen het Roelantsliet en De dood van een prins van Gerrit Komrij bij de dood van prins Claus. Hoe wordt er tegenwoordig gedacht over de heldendichten uit de 18e eeuw en wat zegt dat over ons historisch besef. Leent het Nederlands zich eigenlijk wel voor de alexandrijn als versregel en in wat voor bochten moest Vondel zich wringen om dat toch voor elkaar te krijgen...

Sommige historische gebeurtenissen kun je zo zelfs door de eeuwen heen volgen. Bijvoorbeeld de overwintering op Nova Zembla, daar is een dagboek van een bemanningslid van bekend, Vondel schreef erover in de 17e eeuw, Tollens in de 18e eeuw en wat heeft de novelle Het behouden huis van W.F.Hermans ermee te maken? Er is dus nog voldoende te onderzoeken, maar dat geldt ook voor Engelse, Duitse en Franse heldendichten!

Kijk eens rond in bibliotheek en op internet en probeer je onderwerp goed af te bakenen met hoofd- en deelvragen.

Als je dit onderwerp interessant vindt, kijk dan eens op de website van de studie Griekse en Latijnse Talen en Cultuur. In de studie komt dit onderwerp aan bod bij de colleges over het de werken van Homerus (Grieks Epos) en van Vergillius en Ovidius (Latijnse heldendichten). Voor meer informatie over vakken van deze opleiding, klik dan hier.

Vragen?

Heb je nog vragen naar aanleiding van bovenstaande of andere vragen? Mail dan gerust naar alfasteunpunt@rug.nl.