Rituelen rondom de dood

Ben je wel eens bij een begrafenis of crematie geweest? Je was waarschijnlijk toen zo verdrietig, dat je er niet bij stil hebt gestaan welke rituelen je uitvoerde. Waarom gebruiken we eigenlijk bepaalde rituelen bij begrafenissen en crematies? Het is boeiend om daar eens bij stil te staan. Hoe nemen wij afscheid van de doden? Hebben we dit altijd al zo gedaan? Welke invloed heeft religie (gehad) op de manier waarop wij tegen de dood aankijken? En hoe zit dat in de rest van de wereld?

Afscheidsrituelen

Een aansluitend onderwerp is de manier waarop men afscheid neemt van de overledenen en hoe er daarna omgegaan wordt met het verdriet, de zogenaamde rouwverwerking. Een opvallend verschijnsel van de laatste jaren is de manier waarop er in Nederland afscheid wordt genomen van bekende Nederlanders. Kun je je het afscheidsconcert van André Hazes in de Arena nog herinneren? Zijn kist stond op de middenstip en later is er voor deze volkszanger zelfs een standbeeld gemaakt als eerbetoon. Ook de liveuitzendingen van afscheidsdiensten van bijvoorbeeld Jos Brink en Jan Wolkers zijn hier een voorbeeld van. Evenals de enorme rijen mensen die langs de weg stonden om een laatste groet te brengen aan Pim Fortuyn toen zijn kist in een lijkwagen voorbij werd gereden. Jaren geleden zou zoiets niet denkbaar zijn geweest.

Ook bij onbekende Nederlanders vindt er een verschuiving plaats hoe nabestaanden afscheid nemen. Dit heeft onder andere te maken met de veranderende geloofsovertuiging. Je ziet steeds vaker dat mensen de gedachte van één vastomlijnde godsdienst loslaten en zelf op zoek gaan naar een geloof dat bij hen past en een godsbeeld waarbij zij zich thuis voelen. Daarbij worden zij vaak geïnspireerd door meerdere godsdiensten tegelijk. Daarnaast zijn er veel mensen die het geloof helemaal los hebben gelaten. Hoe nemen deze mensen afscheid van hun dierbaren? Er is tegenwoordig veel mogelijk. Van een roze uitvaart tot een heksenbegrafenis. Ook de keuze van de kist is geheel naar eigen smaak te realiseren: van een kist met het embleem van de favoriete voetbalclub tot en met een zelfontworpen kist. Afscheidsrituelen vroeger en nu (en in de toekomst): een erg interessant onderwerp voor je profielwerkstuk!

Bermmonumenten

Je kent ze vast wel. Kleine gedenktekens bij een lantaarnpaal of bloemen en kaarsjes zomaar langs de weg. Het zijn kleine monumentjes die de plek van een verkeersongeluk met een dodelijke afloop markeren. Voor de nabestaanden is dit van groot belang. Ze maken voor de andere weggebruikers zichtbaar wat er op die plek is gebeurd, dit maakt het leed voor de nabestaanden wellicht dragelijker. Mirjam Klaasens (1980) heeft onderzoek gedaan naar de betekenis van bermmonumenten. Zij komt tot de conlusie dat de momumenten met name voor jongere tot 25 jaar worden geplaatst en dat de de plek gezien kan worden als een nieuw rouw ritueel. Je zou voor je profielwerkstuk onderzoek kunnen doen naar bermmomumenten in je eigen gemeente. Kan je het verhaal achter het momument achterhalen? Door bijvoorbeeld in krantenarchieven of in het archief van de gemeente te zoeken. En zijn er verschillen te zien tussen verschillende bermmonumenten? Wat zou dit kunnen betekenen? Het kan een interessant onderzoek zijn!  

De dood in beeld gebracht

De dood is door de eeuwen heen op verschillende manieren afgebeeld op schilderijen. Denk bijvoorbeeld aan de schilderijen van Jeroen Bosch over het leven na de dood. Wat zegt zo’n schilderij over de manier waarop er in een bepaalde periode aangekeken werd tegen de dood en het hiernamaals? Welke ontwikkeling is er te zien in de kunst?

De Franse geschiedschrijver Philippe Ariès is iemand die veel onderzoek heeft verricht naar de beleving van dood en vergankelijkheid. Zo roept hij in zijn boek Het beeld en de dood de wisselende belevingen op van onze verhouding met de dood. Dit doet hij door middel van de beeldende kunst, met name door grafmonumenten. Hij stelt dat vóór de negentiende eeuw de dood een teruggedrongen positie innam. Je vond het toen op de daarvoor bestemde plaatsen, zoals het kerkhof. Vanaf de negentiende eeuw is de dood volgens hem echter aanwezig in het dagelijks leven. In zijn boek laat hij diverse plaatjes zien van grafmonumenten in de negentiende eeuw. Hij zegt hierover: ‘De negentiende-eeuwse kerkhoven zijn musea van familieliefde. Ze bevatten tallozen voorbeelden van de vragen die de dood van de ander destijds opriep en van pogingen tot een antwoord of een tegenaanval’. De studies van Ariès zijn een goed begin om je te oriënteren op het onderwerp ‘Beelden van de dood’.

De dood in woorden

Ook in de literatuur is de dood een onderwerp dat vaak terugkomt. In 2003 werd de dood zelfs gekozen tot het thema van de boekenweek: Styx - leven en dood in de letteren. De schrijvers Boudewijn Büch, Kristien Hemmerechts, Bert Keizer en Nico ter Linden legden ter gelegenheid van die boekenweek hun visies op de dood vast in een essay. Wanneer je bijvoorbeeld deze essays of andere literatuur gaat onderzoeken is het ook interessant jezelf af te vragen wat deze kunstuitingen zeggen over de gedachten die de samenleving op een bepaald punt in de geschiedenis had over de dood en het hiernamaals. Aan jou om dat uit te zoeken!

Bij de dood in woorden moet je niet alleen denken aan boeken. Ook gedichten op grafzerken en bijvoorbeeld rouwadvertenties kunnen veel zeggen over de manier waarop er tegen de dood aangekeken wordt. En door middel van bijvoorbeeld het digitale archief van de Leeuwarder Courant kun je rouwadvertenties van nu vergelijken met rouwadvertenties van wel meer dan tweehonderd jaar geleden!

De dood en filosofie

Verschillende filosofen hebben zich bezig gehouden met de dood en dan met name de ziel. Wat gebeurt er met ons na onze dood? Je zou bijvoorbeeld kunnen onderzoeken wat Plato bedoeld met de term ziel. Interessant is ook om dan de definitie van Plato te vergelijken met de definitie die men binnen het christendom voor de term ziel hanteert. En hoe zit het met het hindoeïsme, het boeddhisme en bijvoorbeeld de godsdienst van het oude Egypte? Kent men daar ook de ziel? Wat verstaat men daaronder?

De dood en de mens

De mens is waarschijnlijk het enige wezen op aarde dat weet dat hij ooit dood zal gaan. Wat doet deze kennis met mensen? Mensen kunnen op uiteenlopende manieren omgaan met de dood. De één is letterlijk doodsbang en de ander aanvaardt het als iets onvermijdelijks. Ook zie je vaak dat juist de religie een houvast kan bieden voor mensen die iemand verloren hebben of weten dat zij zelf snel zullen sterven. Ook mensen die niet in zo’n situatie zitten, kijken op een bepaalde manier tegen de dood aan. De één gaat alles wat met de dood te maken heeft uit de weg, terwijl een ander een fascinatie kan ontwikkelen voor de dood in al zijn uitingsvormen. Welke rol spelen religie en cultuur in de omgang met de dood? En hoe kunnen we mensen begeleiden die iemand verloren hebben of worstelen met hun eigen sterfelijkheid?

& jouw profielwerkstuk

De dood is een veelomvattend onderwerp waarmee je veel kanten op kunt en waarbij combinaties van de vakken godsdienst, geschiedenis, maatschappijleer, CKV, filosofie en Nederlands mogelijk zijn.

Studeren?

Als je het onderwerp Na dit leven interessant vindt, kijk dan eens op de website van de master Geestelijke Verzorging van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG). Dit onderwerp staat namelijk centraal binnen het vak Leven, lijden en dood dat in het derde jaar van de studie Godsdienstwetenschap aan de RUG gekozen kan worden, ter voorbereiding op de master Geestelijke Verzorging.

Met vragen over dit onderwerp kun je ons mailen: Alfasteunpunt@rug.nl