Knappe Koppen

Misschien heb je op school wel eens een zelfportret moeten maken. Ben je meteen begonnen met tekenen en schilderen, of heb je eerst nagedacht over hoe je jezelf wilde afbeelden? En... leek het eindresultaat een beetje?

Een van de meest gekozen onderwerpen in de beeldende kunst is het menselijk gezicht. Soms zijn het zelfportretten van de kunstenaar, maar ook vaak gezichten van vrienden, geliefden en rijke opdrachtgevers. Ook veel fotografen maken portretfoto’s en in de beeldhouwkunst vind je bustes. Portretten zijn dan ook een leuk onderwerp voor je profielwerkstuk CKV! Hieronder vind je enkele ideeën voor als je over portretten wilt schrijven, of ze misschien zelf wel wilt maken!

Herkenbaar of juist mooier?

Al deze studies en verbeeldingen van een gezicht kunnen verschillende doelen hebben, je kunt iemand herkenbaar willen neerzetten, maar een kunstenaar die in opdracht werkt kan ook iemand wat mooier maken. Denk maar eens aan de straattekenaars die hun tekening ook graag willen verkopen. Die laten de pukkel op je kin maar liever weg! De kunstenaar kan ook proberen niet alleen iemands gezicht maar ook zijn persoonlijkheid te vangen, bijvoorbeeld in de manier waarop hij iemand neerzet, in het kleurgebruik, in de spullen om iemand heen. De linosnede van Paul de Leeuw hiernaast is een mooi voorbeeld daarvan.  

Maak jij je PWS over herkenbaarheid van portretten? Dan kun je op zoek naar wat een portret nu herkenbaar maakt. Zijn het de ogen, de neus, de mond? De verhoudingen in een gezicht, de gezichtsuitdrukking? Of is het afhankelijk van de persoon. Kunnen klasgenoten elkaar herkennen aan alleen de ogen, of herkennen ze alleen Dennis, omdat zijn ogen zo opvallend groen zijn? En hoe maak je iemand mooier? Probeer het eens uit en kijk of mensen bereid zijn meer geld te betalen voor  mooier gemaakte portretten dan voor heel realistische portretten. Zijn er ook voorbeelden uit de kunstgeschiedenis?

Het TV-programma Sterren op het doek is een mooie bron van informatie over portret schilderen. Hierin wordt steeds een bekende Nederlander door 3 verschillende kunstenaars geportretteerd. Dit levert telkens weer 3 heel verschillende werken op. De kunstenaars vertellen over hun keuzes en werkwijzen en je kunt gemakkelijk de herkenbaarheid beoordelen met de bekende Nederlander ernaast. Het portret van Paul de Leeuw door Twan de Vos komt uit één van de afleveringen.

Meer informatie en afleveringen bekijken? Klik hier 

Historische portretten 

Net als veel andere Nederlandse en Europese universiteiten heeft ook de Universiteit van Groningen een belangrijke portrettenverzameling. Belangrijke wetenschappers moesten daarop ook zeker herkenbaar en misschien welleens wat mooier en indrukwekkender dan in werkelijkheid afgebeeld worden. De schilderijen hangen in de Senaatskamer en de faculteitskamers van het Academiegebouw. De oudste portretten die in de senaatskamer hangen, dateren uit 1618! Maar ook vandaag de dag worden nog portretten gemaakt. Waarom gebeurt dit eigenlijk? En wie komt wel in aanmerking voor een portret en wie niet?

Dit is natuurlijk een geweldige verzameling om portretten op allerlei aspecten te kunnen vergelijken! Op de website http://www.rug.nl/museum/galerij/index vind je veel van de portretten die door de jaren heen zijn geschilderd en je kunt ze natuurlijk ook in het echt komen bekijken.  Kijk bijvoorbeeld eens naar onderstaande portretten:

 

Dit zijn vier hoogleraren, uit verschillende perioden. In eerste instantie lijken ze allemaal op elkaar: deftige meneren die duidelijk een belangrijke functie hebben. Maar als je nog iets beter kijkt zie je ook verschillen: helemaal links draagt Ubbo Emmius een witte kraag, terwijl de andere drie een befje voor hebben. En de derde hoogleraar draagt een hoed. Is er misschien zoiets als mode voor hoogleraren of heeft dit meer te maken met wie dit zijn? En wat heeft Ubbo Emmius nou in zijn handen? Zoek jij het uit...

Je ziet ook dat het vierde portret het meest recht van voren is gemaakt en de anderen iets meer van de zijkant. Waarom kiest een kunstenaar daarvoor? Waarom zit de één en staat de ander? Waarom blauw op blauw of juist zwart-wit?  Als je wat langer naar een schilderij kijkt, zie je dat een kunstenaar veel keuzes heeft gemaakt. Begrijp je waarom en welk effect heeft dat op jou als kijker? Wie lijkt je het strengst, wie het slimst, wie het sympathiekst? Klopt dat met wie er op het schilderij staat? 

Als je daarnaar op zoek gaat, combineer je al snel CKV met het vak geschiedenis. Onderzoek bijvoorbeeld wie een van de geportretteerden is. Wat voor leven leefde deze hoogleraar en zie je dat misschien terug in het schilderij? Ook kun je de Senaatsgallerij zelf bestuderen: waarom werden er portretten gemaakt van hoogleraren? Wat voor functie hebben die portretten binnen de universiteit? Waarom gaan we eigenlijk niet gewoon over op foto's?

Zoals je ziet zijn er veel vragen die deze portretten oproepen. Onlangs is er een boek geschreven over de portrettenverzameling van de Rijksuniversiteit Groningen:  Jolanda Oosterheert, In vol ornaat. Vier eeuwen Groningse senaatsgalerij (Groningen 2009). Als dit onderwerp je interessant lijkt, begin dan met dit boek!

 

Portretgallerijen  

Behalve de Groningse Universiteit, zijn er veel musea in de wereld die specifiek gericht zijn op portretten. Kijk bijvoorbeeld maar eens op de websites van: 

National Portrait Gallery (Verenigd Koninkrijk) http://www.npg.org.uk/

National Portrait Gallery (Moskou) http://www.portret.ru/

Smithsonian National Portrait Gallery (VS) http://www.npg.si.edu/

 Kun je verschillen ontdekken in hoe portretten in de verschillende landen geschilderd worden? Waar zou dat door komen? Ook dit zijn interessante vragen voor je profielwerkstuk! 

Pure kunst

Heb jij meer zin om je in de kunstgeschiedenis verdiepen? Dat kan ook heel goed met dit onderwerp. Het verbeelden van een gezicht kan ook gewoon een aanleiding zijn om vernieuwend en kunstzinnig bezig te zijn. Dat zie je bijvoorbeeld hiernaast op het portret van Dora Maar dat Picasso schilderde. Je kunt ook denken aan de 'Nachtwacht' van Rembrandt. Dit wereldberoemde groepsportret pakte heel anders uit dan de opdrachtgevers in gedachten hadden! De kunstenaar Rembrandt was zo bezig met het vangen van het licht, dat hij vergat dat sommige opdrachtgevers liever niet in het donker verscholen staan.  

Je kunt portretten bestuderen binnen een bepaalde kunststroming, zoals het expressionisme. In de schilderijen van de Groningse kunstenaars van de Ploeg, die ook in het Groninger museum vaak getoond worden, zie je daarvan mooie voorbeelden. De gezichten op deze schilderijen hebben vaak heel ongebruikelijke kleuren. Hoe zit dat precies? Meer over de Ploeg lees je hier. Of vergelijk ook eens de hoogleraarportretten uit dezelfde tijd. Gaan ook deze portretten met hun tijd mee, of zijn ze juist traditiegetrouw?

Ben je zelf ook kunstzinnig? Probeer dan eens al tekenend en schilderend verschillende kunststromingen te ontdekken. De presentatie van jouw PWS is dan gelijk de opening van je eigen portrettengallerij, met zelfportretten in impressionistische, expressionistische, kubistische en surrealistische stijl!  

 

Fotografie en karikatuur

Met de komst van de fotografie is de noodzaak om portretten te schilderen natuurlijk afgenomen. Maar een fotograaf staat voor dezelfde keuzes als de schilder als hij een portret wil maken. Het gezicht van voren of opzij, zittend of staand, voorwerpen erbij gebruiken, wat te doen met kleur en licht? En kan de schilder ervoor kiezen die haakneus iets minder groot te maken, de fotograaf kan natuurlijk photoshoppen!

Ook bij portretfoto's zie je geheel eigen stijlen van de humoristische portretten van Annie Leibovitz tot de confronterende portretten van Rineke Dijkstra of de gaminipuleerde portretten van Inez van Lamsweerde. Duik eens in de boeiende wereld van de portretfotografie en fotografeer je eigen leraren a la Leibovitz met je biologielerares tussen de bloeiende viooltjes en je leraar gym in zijn judopak.

Een karikatuur (soms ook cartoon genoemd) is een humoristische illustratie, waarbij de meest kenmerkende trekken van een persoon of zaak sterk overdreven worden. Meestal worden karikaturen gemaakt van personen, bijna altijd van bekende personen en politici. Karikaturen kunnen zowel beledigend als positief bedoeld zijn. Ze kunnen gebruikt worden voor politieke doeleinden of gewoon voor vermaak. Je denkt misschien in eerste instantie aan getekende karikaturen. Maar dat hoeft niet. Het beroemde Engelse satirische programma Spitting Image, maakte karikatuurpoppen en onlangs heeft een Groningse kunstenares een prijs gewonnen met haar karikaturale beeldjes van bekende Nederlanders en wereldburgers.

Gaat jouw PWS over karikaturen? Misschien kun je dan lerarenkarikaturen maken en de herkenbaarheid testen in een schoolkrantpuzzel!  

Alfasteunpunt 

Lijkt bovenstaande je interessant voor je profielwerkstuk, maar heb je vragen over aanpak of ideeën? Mail ons dan gerust! alfasteunpunt@rug.nl