Kunst in kerken

Of je nu een trouwe kerkganger bent of af en toe als toerist een kerk bekijkt als je op vakantie bent, je bent vast wel eens een kerk binnengelopen waarvan je onder de indruk was. Niet alleen de omvang, maar ook de eventuele uiterlijkheden kunnen heel indrukwekkend zijn. In elke kerk is wel iets te zien, of je nu in Nederland bent of in het buitenland, of het nu katholiek of protestants is. Deze rijkheid aan architectuur en kunst in kerken is eigenlijk niet zo vreemd. Vroeger had het christelijke geloof een grotere plek in het leven van de mensen, en waren kunst en godsdienst nauw met elkaar verweven.

Tot ongeveer de 18e eeuw werd kunst voornamelijk gebruikt om de christelijke boodschap over te brengen. Een mooi voorbeeld hiervan is de biblia pauperum, wat letterlijk de 'armenbijbel' betekent. Aangezien veel mensen analfabeet waren (en de bijbel bovendien lange tijd enkel in het Latijn beschikbaar was), werden er bijbels gemaakt met vrijwel alleen maar plaatjes. Op deze manier kon de boodschap van de bijbel op een visuele manier toch overgebracht worden aan de mensen. De vele beelden, schilderijen en glas in loodramen zou je ook in deze traditie kunnen zien.

Kunst en kerken zijn dus van oudsher met elkaar verbonden. Hier is nog steeds veel van terug te zien. Kunst in kerken is een interessant onderwerp met een rijke geschiedenis, wat je leuk als uitgangspunt voor je profielwerkstuk kunt nemen. Je werkt dan op een raakvlak tussen godsdienst, CKV en geschiedenis.

Welke kunst in de kerk?

Over kunst in kerken is veel te schrijven. Zo kun je kijken naar de verschillende afbeeldingen die te vinden zijn in kerken, of naar glas in lood ramen. Je kunt onderzoeken hoe de vloeren er uit zien. Dit is vooral leuk in oude kerken, waar niet alleen mensen buiten de kerk op het kerkhof werden begraven, maar ook in de kerk onder de vloer. Dit is trouwens ook een van de verklaringen waar de uitspraak een rijke stinkerd zijn vandaan komt: alleen rijke mensen konden zich een plekje in de kerk veroorloven, en dat dit niet altijd even aangenaam voor je neus was lijkt me niet zo vreemd. Zoals je ziet is er vanalles te schrijven over kunst in de kerk!  Het is voor je werkstuk dus belangrijk dat je één aspect neemt dat je gaat onderzoeken. Maar welk aspect moet je dan kiezen? Hieronder hebben we een aantal aspecten voor je op een rijtje gezet, zodat je de insteek kunt kiezen die jou het meest aanspreekt. Uiteraard is er naast deze onderwerpen nog veel meer te verzinnen.

Bijbelfiguren

In kerken zijn vaak verhalen of thema's uit de bijbel afgebeeld. Dit kan door middel van een schilderij, een beeld, een glas in lood raam of met enorme altaren. Sommige thema's waren populairder dan anderen, en dit veranderde ook door de loop der tijd. Een thema dat je veel terug ziet in Nederlandse kerken is weergaven van de vier evangelisten, te weten Mattheüs, Marcus, Lucas en Johannes. Je kunt gaan bekijken hoe de evangelisten zijn afgebeeld, en of het is gaan veranderen in de loop der jaren. Bovendien kun je kijken naar de attributen die zijn gebruikt om aan te geven wie welke evangelist is. En niet alleen attributen, maar ook andere weergaves worden gebruikt voor deze vier mannen. Zo wordt Mattheüs als een mens weergegeven, Marcus als een leeuw, Lucas als een rund, en Johannes als een adelaar. Dit kun je zien op de afbeelding hiernaast, van het voorportaal van een kerk in Frankrijk.

Als je deze verschillen wilt onderzoeken moet je niet alleen informatie zoeken over je onderwerp, maar ook vergelijkingsmateriaal opzoeken. Dan kun je bekijken hoe de verschillende afbeeldingen met elkaar verschillen en hoe ze gelijk zijn gebleven. Een goeie plek om afbeeldingen te vinden is Artstor. In deze database kun je veel afbeeldingen van allerlei onderwerpen terugvinden. Daarnaast is het ook leuk om kerken in de buurt op te zoeken en zelf foto's te gaan nemen. Zo vind je hieronder een afbeelding van de evangelisten die terug te vinden is als plavondschildering in de kerk van Garmerwolde. Er is bovendien sinds kort een boek uitgekomen over Groningse kerken. Dit boek is geschreven door Justin Kroesen en Regnerus Steensma. Beiden zijn docent (geweest) aan de opleiding Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschap van de Rijksuniversiteit.

Niet alleen de vier evangelisten zijn het onderzoeken waard, maar ook heiligen zoals Petrus. Lijkt dit je interessant, lees meer over heiligen! Ga lekker op onderzoek uit en kijk welke afbeeldingen jij kunt vinden!

De kerk als galerie

Als je denkt dat je in kerken alleen ‘ouderwetse’ kunst kunt vinden heb je het mis. Kerken zijn immers niet onveranderlijk en gaan ook met de tijd mee. Zo vind je in veel nieuwe kerken moderne kunst terug, en nieuwe manieren om bepaalde (bijbel)thema's weer te geven. Maar wat is hedendaagse kunst, en hoe kun je dit herkennen? Een leuk voorbeeld hiervan zijn de glas in lood ramen in de kerk van Voorschoten. Een ander voorbeeld is een kunstwerk dat ontworpen is voor de der Aa-kerk in Groningen. Dit kunstwerk bestaatn uit boeken van verzilverd messing die ondersteboven aan het plafond hangen. Waarom is er juist voor dit kunstwerk gekozen? Wat voegt ze toe aan de kerk? En wat is haar betekenis?

Daarnaast worden kerken steeds vaker gebruikt voor kunstexposities. Een goed voorbeeld hiervan is de jaarlijks terugkerende kunstexpositie in de kerk van Hensbroek (voor meer informatie hierover, klik hier). Soms zijn het tentoonstellingen voor beelden of schilderijen, maar ook voor actuele zaken zoals de tentoonstelling van de World Press Photo wordt een kerk gebruikt. Deze wordt in Groningen in de Aa-kerk tentoongesteld. Waarom zou dit in een kerk gebeuren? Is het gewoon een handige ruimte, die willekeurig is gekozen? Of heeft een kerk meerwaarde voor de tentoonstelling? Het kan leuk zijn wanneer je een expositie bezoekt om bezoekers en eventueel zelfs de kunstenaars naar hun mening te vragen over de kunst. Dit kun je doen door mensen aan te spreken en een praatje met ze te maken, of door enquệtes af te nemen.

Kerkbouw

Niet alleen is er kunst terug te vinden binnen het kerkgebouw, het gebouw zelf is natuurlijk ook een kunststuk! Door zelf eens een paar kerken bij jou in de buurt te bekijken, kun je zien hoeveel verschillen er in de bouwstijl van kerken onderling bestaan. Maar hoe kun je nu de specifieke bouw van een kerk in vergelijking met andere kerken goed in kaart brengen?

Bij het bestuderen van de bouwstijl van een kerk kun je letten op de direct zichtbare bouwaspecten, zoals ramen, deuren, muren, gewelven etc. Door deze aspecten te beschrijven en te analyseren kun je de kerk voor mensen die je werkstuk lezen zichtbaar maken en de kerk in een bepaalde tijdsperiode plaatsen. Hierbij is het belangrijk om je te realiseren dat kerken meestal niet stammen uit één periode. Allereerst duurde het vaak heel lang voordat een kerk af was, en vond men na een poos het gekozen ontwerp niet altijd even mooi meer. Hierdoor kan het zijn dat er meerdere bouwstijlen tegelijk zijn toegepast, vaak als een laag boven op de andere. Maar ook kunnen kerken in de loop der jaren gerenoveerd of aangepast zijn.  Wanneer je een kerk gaat bestuderen is het daarom goed jezelf veel vragen te stellen over de ontstaansgeschiedenis van de kerk. Wanneer is de kerk gebouwd? Heeft de kerk veranderingen doorlopen en als dit zo is, waar kan ik dit aan zien? En als een kerk is aangepast of gerenoveerd, waarom dan? En wie heeft hier opdracht toe gegeven?

Een goed voorbeeld van een kerk die op een wel heel belangrijke manier is veranderd, is de kerk in het Groningse dorpje Onstwedde, waarvan de toren al lang bestond voordat de eigenlijke kerk gebouwd werd. Een ander leuk voorbeeld is de kerk in Thesinge. Hier stond vanaf de dertiende eeuw al een kerk, maar deze is in de 18e eeuw op dezelfde plek herbouwd. Waarom en hoe is de kerk herbouwd? En zijn er nog resten van de oude dertiende eeuwse kerk te vinden? De ontwikkeling van de kerkbouw van kerken bij jou uit de buurt is niet alleen heel interessant om te onderzoeken, maar het is ook nog eens een zeer geschikt onderwerp voor je profielwerkstuk. Want op deze manier kun je godsdienst en ckv op een heel leuke manier combineren!

Een ander bekend voorbeeld van hoe lang het kan duren voordat een kerk afgebouwd is, is de Sagrada Família in Barcelona. Hier is men al sinds 1882 aan het bouwen, en hij is nog steeds niet klaar. Inmiddels zijn ze al zo lang bezig dat de eerste delen die gebouwd zijn, alweer toe zijn aan renovaties. Het plan is om de kerk in 2025 af te hebben, maar sommigen verwachten dat de kerk nooit klaar zal zijn. Veel toeristen komen deze kerk enkel bekijken voor de vele kunstzinnige uitspattingen van Gaudi die hier te vinden zijn.

Zelf op zoek gaan!

Als je bij deze suggesties voor onderwerpen nog niet datgene hebt gevonden voor wat je zoekt, kun je ook makkelijk zelf op zoek gaan. Inspiratie voor een onderzoek over kunst in kerken kun je op veel manieren opdoen; je kunt gewoon een kerk binnenlopen en kijken wat je opvalt, wat je aanspreekt, wat je mooi vindt etc. Ook kun je een boek openslaan dat gaat over christelijke kunst, of eens surfen op het internet. Voor je werkstuk zou je in plaats van alleen een geschreven tekst ook een wandeltocht langs verschillende kerken kunnen uitstippelen, die mensen kunnen maken en beschrijvingen toe voegen van wat daar qua kunst te zien is!

Als je dit onderwerp interessant vindt, kijk dan eens op de website van de studie Godsdienstwetenschap van de Rijksuniversiteit Groningen.

Met vragen over dit onderwerp kun je ons mailen: alfasteunpunt@rug.nl