Kauwen tegen dementie

Prof. dr. Erik Scherder (1951) is een gedreven man. Enthousiast kan hij vertellen over zijn onderzoek naar veroudering en dementie. Dat hij onlangs werd verkozen tot Docent van het Jaar bij de RUG, zal daar niet vreemd aan zijn geweest. Ook reist hij het hele land door, op bezoek bij verpleeghuizen waar hij vertelt over zijn ideeën voor een effectieve ouderenzorg. Zijn wetenschappelijke en maatschappelijke passie moet echter concurreren met die voor zijn gezin. Tot voor kort was hij vier dagen in de week hoogleraar bij het Centrum voor Bewegingswetenschappen in Groningen, maar deze betrekking is op zijn verzoek teruggebracht tot één dag in de week. ‘Mijn vrouw en ik wonen in Amsterdam en we hebben drie thuiswonende kinderen. Werken doe ik het liefst in onze woonkamer en ondertussen doe ik dan volop mee met het gezinsleven. Dat zijn kostbare momenten en die wilde ik niet langer missen. Gelukkig heb ik de afgelopen drie jaar in Groningen iets tot stand kunnen brengen, zoals het Alzheimer Centrum. Dat verzacht mijn gedeeltelijke vertrek misschien wat.’ 

Dubbel hoogleraar

Erik Scherder volgde aanvankelijk een opleiding tot fysiotherapeut, later studeerde hij klinische neuropsychologie, beide in Amsterdam. Inmiddels is hij hoogleraar aan de Vrije Universiteit en in Groningen. ‘Op de VU ben ik aangesteld bij Neuropsychologie en breng ik het aspect beweging steld bij Neuropsychologie en breng ik het aspect beweging in. Bij Bewegingswetenschappen in Groningen breng ik het aspect neurologie in. Mijn twee leeropdrachten liggen dus in elkaars verlengde.’  

Onderzoek naar dementie en Alzheimer

De inzichten over dementie en Alzheimer verschuiven. Tot voor kort ging iedereen ervan uit dat dementie in 50 tot 70 procent van de gevallen door Alzheimer komt. Bij deze ziekte is sprake van een stoornis in de eiwitstofwisseling in de hersenen, waardoor zenuwcellen afsterven en het hersenvolume krimpt. Daarnaast bestaat er ook vasculaire dementie - een aandoening van de bloedvaten in het hoofd – en deze twee ziekten blijken meer overeen te komen dan we eerst dachten, zegt Scherder. ‘Vaak zijn er problemen met én de eiwitten én de bloedvaten. Waar de stoornis precies begint is niet altijd duidelijk. Het is niet voor niets dat 95 procent van de artikelen over dementie handelt over de diagnosestelling. En nog steeds is het zo dat een definitieve keuze alleen via obductie te maken valt, dus na overlijden.’

Behandelmethoden

Volgens Scherder is er aan dementie zeker iets te doen, om te beginnen vóórdat de ziekte uitbreekt. ‘Onderzoek laat zien dat mensen die hun hele leven, ook in cognitief opzicht, actief zijn geweest, minder gauw dement worden. Een andere factor is de toestand van hart en bloedvaten. Zoals andere organen kunnen lijden onder een slechte bloedvoorziening, kunnen hersenen dat ook.’ In zijn zoektocht naar niet-farmacologische behandelingen hield Scherder zich jarenlang bezig met TENS: transcutane (door de huid heen) elektrische neurostimulatie. Een klein apparaatje wordt met elektroden aan de huid verbonden en geeft zwakke stroomstootjes af. Via de zenuwbanen bereiken deze de hersenen, die hierdoor geactiveerd worden. De impulsen kunnen verval van de hersenen tegengaan, was de hypothese. TENS is bekend in de wereld van de pijnbestrijding en Scherder wilde weten of de methode ook werkt tegen beginnende dementie. Zijn proefschrift - dat hij in de avonduren schreef - gaat er grotendeels over.

Wereldwijd was Scherder een van de weinigen die zich ermee bezighielden. ‘Mijn onderzoekingen lieten enig resultaat zien, maar ik moest een flinke slag om de arm houden, omdat het aantal proefpersonen zo klein was. Later hebben twee promovendi dezelfde hypothesen onderzocht, maar dan grootschaliger. Ze vonden geen aanwijzingen voor een significant effect, hooguit bij enkele subgroepen.’ Scherder laat het thema sindsdien rusten.

Kauwgom kauwen verbetert prestaties hersenen

Tegenwoordig kijkt hij vooral naar fysieke inspanning als behandeling van dementie. ‘In wezen verschilt die aanpak niet zo veel van TENS. In beide gevallen probeer je hersencellen te stimuleren met het doel ze in conditie te houden.’ Scherder kijkt niet alleen naar bewegingen als lopen en fietsen, maar ook naar handbewegingen en zelfs naar kauwen. ‘Onderzoek laat zien dat kauwen de hartfrequentie verhoogt en de hersenen sensorische prikkels geeft. Een gelijksoortige ontdekking is dat kauwgom kauwen de mentale prestaties verbetert. In de ouderenzorg valt daarom nog veel te winnen. Laten we ervoor zorgen dat oudere mensen hun gebit behouden en diëten krijgen waar ze hun tanden en kiezen voor nodig hebben. Nu zie je dat dementerenden snel hun gebit verliezen en vooral papjes en vla’s krijgen voorgeschoteld. Gelukkig is er sinds kort een richtlijn mondzorg voor verpleeghuizen, waarin dit alles meer aandacht krijgt. De effecten van kauwen gaan we wetenschappelijk onderzoeken. Heel spannend allemaal!’

Reis langs verpleeghuizen

Het afgelopen jaar reisde Scherder het hele land door om verpleeghuizen aan te zetten tot een actievere ouderenzorg. ‘We moeten af van het dutten en duffen. Verpleeghuisbewoners zouden meer moeten bewegen, liefst een half uur per dag.’ Scherder houdt de voordrachten niet in zijn eentje. Hij werkt samen met de Innovatiekring Dementie van onderzoeksjournalist Stella Braam en organisatieadviseur Elly Duijf. ‘Stella heeft een prachtig boek geschreven over haar dementerende vader. Over zijn geschiedenis kan ze heel indringend vertellen.’

Pijn

Een kwestie die Scherder meeneemt in zijn betogen is pijn. ‘Bij ouderen is dit een onderbelicht punt. Zij hebben vaker pijn dan wij denken. Preciezer gezegd: mensen met vasculaire dementie hebben vaker pijn dan gezonde ouderen, mensen met Alzheimer hebben juist minder vaak pijn. Bij de laatsten lijken de betrokken hersencellen in aantal te zijn afgenomen. Het probleem is dat veel ouderen niet meer kunnen aangeven dat zij pijn voelen of waar de pijn precies zit. Toch is het goed deze aan te pakken, omdat pijn mensen immobiliseert en zo de dementie versterkt.’ De medewerkers van verpleeghuizen reageren meestal enthousiast op zijn uiteenzettingen, zegt Scherder. ‘Ze zouden graag meer zorg geven. Het struikelblok is vooral geld, en dat terwijl de verpleeghuiszorg al onder druk staat.’

 

---

Dit artikel is eerder verschenen in Broerstraat 5  [PDF] , maart 2008

Tekst Jos Overbeeke