Filosofie

Lichaam, brein en geest

Hoe zijn gedachtes en gevoelens gerelateerd aan de fysische wereld?
Hoe zijn gedachtes en gevoelens gerelateerd aan de fysische wereld?

Toen ik een klein meisje was, behandelde ik mijn speelgoedpoppetjes en knuffels alsof ze gedachtes en gevoelens hadden. Ik had een klein opwind-hondje. Je kon het opwinden, neerzetten en dan begon het te lopen. Soms botste het ergens tegenaan en liep het een andere kant op. Soms stopte het even om daarna op zijn laatste kracht een paar stapjes verder te lopen. Als klein meisje had ik je misschien vertelt dat het hondje besloot een andere kant op de lopen, dat het zich moe voelde en daarom stopte met lopen. Nu weet ik en jullie waarschijnlijk ook dat dat niet zo was. Het hondje was immers maar een simpel apparaatje; onmogelijk dat hij gevoelens en gedachtes had!

Als ik je de vraag stel 'heeft een opwindhondje gedachtes en gevoelens, heeft het een bewustzijn?' dan zal bijna iedereen het erover eens zijn dat een dergelijk apparaatje geen bewustzijn heeft. Maar een tweede vraag is veel lastiger te beantwoorden: 'Waarom ben je er zo zeker van dat het hondje geen gedachtes en gevoelens heeft?'

Het eerste antwoord dat bij je opkomt is misschien 'omdat het hondje geen bewustzijn heeft' . Met dit antwoord begint een filosofisch vraagstuk. Wat is het bewustzijn precies en - in dit specifieke geval - wat maakt dat we zo zeker kunnen zeggen dat het hondje geen bewustzijn had?

De vraag 'wat is het bewustzijn en wat maakt dat we een bewustzijn hebben?' is een vraag die we in de filosofie 'het lichaam, brein en geest probleem'. De vraag behoort tot de tak van de filosofie met de Engelse naam 'the philosophy of mind'.

Belangrijke vragen binnen de philosophy of mind zijn:

  • Wat betekent het om gedachtes en gevoelens te hebben?
  • Hoe zijn gedachtes en gevoelens gerelateerd aan de fysische wereld?

Lijkt het je interessant om je profielwerkstuk te schrijven over de Philosophy of Mind? Op deze pagina vind je meer informatie. We gaan eerst dieper in op de twee vragen aan de hand van het voorbeeld van het speelgoedhondje. Daarna behandelen we verschillende filosofen die over dit onderwerp hebben geschreven.

Mens-machine
Mens-machine

Mens-machine: Het speelgoedhondje en de vragen van de Philsophy of Mind

Laten we teruggaan naar het voorbeeld van het speelgoedhondje om deze twee vragen beter te begrijpen. Op de vraag waarom het speelgoedhondje geen gedachtes en gevoelens heeft, kun je verschillen antwoorden geven.

1. Ten eerste zou je kunnen zeggen dat het speelgoedhondje geen ziel of geest heeft. Maar wat is een ziel precies? Velen zullen zeggen dat een ziel datgene is dat ons in staat stelt om gedachtes en gevoelens te hebben. En met dit antwoord zijn we eigenlijk weer terug bij onze eerste vraag. We zien een ziel of een geest als iets immaterieels. Hiermee ontstaat een tweede probleem: hoe is de ziel in staat invloed uit te oefenen op ons lichaam? Sommige filosofen beweren dat de mens uit twee substanties bestaat: een lichaam en een ziel. Deze positie heet dualisme. Descartes (1596 - 1650) is de bekendste dualist. Ben je geïnteresseerd in dit standpunt en de geschiedenis van het lichaam, brein en geestprobleem? Kijk dan bij 'Twee verschillende opvattingen over de mens: Descartes en Buchner'

2. Een tweede antwoord kan zijn dat het speelgoedhondje geen hersenen of brein heeft. We weten dat het speelgoedhondje geen brein heeft. We weten ook dat het brein voor ons, en voor de andere dieren die op onze aarde leven, een grote rol speelt in het bepalen van gedrag. Maar betekent dit ook dat dat niet anders had kunnen zijn? Is er geen andere constructie dan het brein die de functie van het brein kan overnemen? Bijvoorbeeld in het geval van een robot of buitenaards leven. Is het mogelijk om een machine met bewustzijn te bouwen? Veel neurowetenschappers zijn er van overtuigd dat we op den duur zoveel weten van het brein dat we kunnen verklaren hoe het bewustzijn door het brein wordt gecreëerd. Miljarden kleine hersencellen zouden samen bewuste gedachten en gevoelens voorbrengen. De Amerikaanse filosoof Daniel Dennet stelt: "Ja we hebben een ziel, maar die is gemaakt van ontiegelijk veel kleine robots".

3. Het derde mogelijke antwoord is: het speelgoed hondje is maar een machine en machines kunnen geen gedachtes en gevoelens hebben. Maar ook dit is een twistpunt. Zou het niet kunnen dat onze technologie in de toekomst zo ver gevorderd is dat we een robot bouwen met bewustzijn? Putnam en Turing waren de eerste die een antwoord gaven op de vraag wat het bewustzijn is door de mens met een computer te vergelijken. Zij stellen vragen als: kan een computer denken? Werkt de menselijke geest net zoals een computer? Dit is een interessante vraag voor je profielwerkstuk. Meer informatie hierover vind je bij 'Kan een computer denken, Putnam en Searle?'

4. Een vierde antwoord kan zijn: machines - en het speelgoedhondje al helemaal - zijn gemaakt van het verkeerde materiaal. Je kunt je misschien voorstellen dat organisch materiaal, het weefsel waar de hersenen en andere delen van ons lichaam uit bestaan, een levend wezen met bewustzijn voortbrengt. Plastic en staal daarentegen lijken 'dood'. Het lijkt onmogelijk om dit materiaal ooit tot leven te wekken. Een belangrijke vraag is dan: wat missen plastic en staal dat breinweefsel wel heeft? Wat is een eigenschap dat materiaal moet hebben om bewustzijn voort te brengen? Dit is een natuurlijk ook een interessante vraag voor je profielwerkstuk! Je kunt bijvoorbeeld kijken naar het standpunt dat 'functionalisme' heet.

5. Het laatste antwoord is: het speelgoedhondje gedraagt zich niet op de juiste manier. Het is vrij duidelijk uit het gedrag van het speelgoedhondje te zien dat het geen bewustzijn heeft. Het kan bijvoorbeeld maar één simpele beweging maken en interacteert niet met zijn omgeving. Maar hoe zit het met complexere machines? Stel je voor dat we een robot kunnen bouwen die zich gedraagt alsof hij bewustzijn en gevoelens heeft. Hij kan bijvoorbeeld hele gesprekken met je aangaan, maakt duidelijk wat hij wil en is in staat om dingen te leren. Als je een robot tegenkomt die gedrag vertoon alsof hij een bewustzijn heeft, kun je dan concluderen dat hij bewustzijn heeft? En zo ja, hoe weet je of hij bewustzijn heeft en het hebben van een bewustzijn niet op een hele slimme manier nabootst? Dit is natuurlijk een interessante vraag om je profielwerkstuk over te schrijven. Een van de filosofen die zich bezig heeft gehouden met deze vraag is John Searle. Meer informatie over hem vind je onder 'Putnam en Searle'.

Hieronder gaan we voor de eerste vier vragen in op mogelijke antwoorden en invalshoeken. Ten slotte geven we nog een mogelijke benadering voor een combinatie van dit filosofische onderwerp met geschiedenis.

Ultieme kruising tussen mens en machine: de cyborg
Ultieme kruising tussen mens en machine: de cyborg

Vraag 1: Hoe is de ziel in staat invloed uit te oefenen op ons lichaam?

Om deze vraag te beantwoorden kun je gaan onderzoeken wat we verstaan onder 'de mens'. We gaan in op twee verschillende opvattingen over de mens:

Descartes en Büchner

Vraag 2: Is het mogelijk om een machine met bewustzijn te bouwen?

Om deze vraag te beantwoorden kan je gaan kijken naar de vraag of een computer kan denken. Hieronder geven we de visises van twee filosofen die deze vraag op een verschillende manier beantwoorden.

Putnam en Searle

Vraag 3: Zou het niet kunnen dat onze technologie in de toekomst zo ver gevorderd is dat we een robot bouwen met bewustzijn?

Om deze vraag te beantwoorden zou je het werk van Alan Turing als invalshoek kunnen geven.

Turing

Vraag 4: wat missen plastic en staal dat breinweefsel wel heeft?

Om deze vraag te beantwoorden kun je ingaan op welk materiaal nodig is voor bewustzijn. Als je ervan uitgaat dat alles - ook onze gevoelens en gedachtes - uiteindelijk fysische processen zijn, dan zou je er volgens de filosoof Thomas Nagel nog steeds niet in slagen om het probleem van bewustzijn te beantwoorden. Bewustzijn in namelijk iets waarvan we vanuit de eerste persoon een subjectieve ervaring hebben; ik heb gevoelens en gedachtes. De wetenschap wil juist alles vanuit een objectief derde persoon onderzoeken. Maar hoe het is om bewustzijn te hebben is een fundamenteel subjectieve ervaring. De wetenschap zal er daarom volgens Nagel nooit in slagen om vanuit het wetenschappelijke perspectief een beeld te geven van hoe het is om een bewustzijn te hebben. Ze zal kunnen verklaren door welke fysische processen we gevoelens en gedachtes hebben, maar nooit hoe het voelt of is om gedachtes en gevoelens te hebben.

Wat is het om een vleermuis te zijn? Moderne kritiek op het materialisme

Een historische lezing: filosofie en geschiedenis.

Wil je filosofie en geschiedenis combineren? Dan is het interessant om je profielwerkstuk te richten op één van de grondleggers van het materialisme.

De la Mettrie

Meer weten over Mens-Machine?

Als je meer informatie nodig hebt over het onderwerp Mens-Machine, kun je altijd naar het Alfasteunpunt mailen. Ook voor andere vragen over het onderwerp kun je bij ons terecht: Alfasteunpunt@rug.nl.

Last modified:March 05, 2014 13:04